Close

Bij voorbaat dank aan de schrijvers: pandemie-wijs door coronaliteratuur

11 september 2020 09:09 / Samenleving
V Virus-verhalen van weleer hebben ons niet kunnen voorbereiden op 2020 en de verregaande gevolgen van Covid-19. Maar volgens Daan Heerma van Voss, schrijver van Coronakronieken, kan literatuur wel degelijk een wapen zijn tegen toekomstig pandemie-geheugenverlies. Al moeten we daar misschien nog even op wachten.

"The Covid novels are arriving. And they’ll be a warning to future generations", kopte The Guardian vorige maand. Laten we hopen dat literatuur de mensheid dit keer wél kan behoeden voor de schok die wij anno 2020 wereldwijd voelden. Want ook al werden er begin 20ste eeuw in de tijd van het 'Spaanse virus' genoeg dagboeken en romans geschreven, de ontwrichtende gevolgen van die pandemie zijn ons niet genoeg bijgebleven. Het is niet meer dan een voetnoot in verhalen uit de Eerste Wereldoorlog. Thanks for nothing, ancestors! Laten we eerlijk zijn, had jij ooit gedacht dat handenschudden zo gevaarlijk zou zijn? We waren lang niet allemaal zo thuis in de exclusieve pandemie-literatuur als Bill GatesThe rest of us werden namelijk wel compleet overvallen door corona. 

'Ik wil een antwoord klaar hebben op vragen van volgende generaties'

Om wat meer grip te krijgen op de huidige pandemie besloot Daan Heerma van Voss de eerste zeven weken vast te leggen op papier. Hij wilde een antwoord klaar hebben, mochten zijn (tot dusver nog niet bestaande) kinderen vragen krijgen over het leven in coronatijd. Geïnspireerd door oorlogsdagboeken die de vraag opwerpen hoe het leven 'gewoon' door kan gaan, schreef hij Coronakronieken. Hij beschreef de huidhongerproblematiek en de universele onrust, maar ook hoe het kon dat we soms zorgeloos een biertje namen, terwijl de crisis nog in volle gang was.  

History in the making 

Zijn verzameling van pandemieverhalen ziet Heerma van Voss meer als een journalistieke onderneming dan als coronaliteratuur. History on the go, staat op de achterflap. Al ziet hij zijn kronieken niet als een weerslag van de feiten, maar van hoe wij ons voelden over die feiten. "Als we op woensdag bang waren voor wat op donderdag onzin leek, dan bleef het er in. Onze ervaring schept onze werkelijkheid, niet andersom." Hoewel Heerma van Voss zijn beschrijving van de absurde tijd niet onder literatuur schaart, heeft de schrijver wel een sterke mening over literatuur in tijd van corona: nu al op de pandemie reflecteren is misschien niet goed mogelijk, haar negeren evenmin. 

'Vijf jaar na een grote ramp is het pas mogelijk algemene conclusies te trekken'

"Het lijkt me onmogelijk nu al bevredigende literatuur over corona te schrijven", vertelt hij. Literaire werken zijn meer van de lange adem. Met literatuur kan je dingen verwerken op een trage manier en reflecteren op diepere lagen. Om een verhaal te schrijven over de invloed van een pandemie geldt de vuistregel: vijf jaar na een grote ramp is het pas mogelijk algemene conclusies te trekken. "Literatuur is niet iets voor het heet van de naald, maar blinkt uit in lange lijnen." Denk bijvoorbeeld aan Bonita avenue van Peter Buwalda (2010), waarin de schokgolven van de vuurwerkramp in Enschede (2000) doordreunen in de levens van de hoofdpersonen, of neem het beroemde Animal farm van George Orwell (1945), dat een allegorie is voor de nasleep van de Russische revolutie in 1917 - er gaat wat tijd overheen. 

Cultuur shift 

Hoewel we er nog middenin zitten, is de leeswereld volgens Heerma van Voss compleet veranderd. Zinnen als 'Ik ging in de metro naar m’n werk' kunnen niet zo makkelijk meer. Schrijf je science fiction of over een fantasiewereld die je compleet positioneert buiten de onze, dan is het negeren van Covid-19 misschien geen valkuil. Maar voor het gros van de romanschrijvers geldt dat ze zich tot zoiets wereldwijds als een pandemie moeten verhouden. Heerma van Voss haalt een quote aan van Emily Dickinson: "Het gaat om 'the willing suspension of disbelief'. De kracht van literatuur is dat de schrijver je verleidt om je te laten meenemen in een wereld die niet waar is." Dit lukt alleen als die wereld oprecht aanvoelt. Als je voortdurend merkt dat de leefwereld in een boek niet lijkt op de jouwe, dan accepteer je die verleiding niet meer.  

Misschien had jij in april ook een vervreemd gevoel als je bijvoorbeeld naar series keek waar er ‘niks’ aan de hand was? Heerma van Voss herkent dit zeker. "Als ze in een film geen afstand hielden, kon ik bijna naar het beeldscherm roepen: 'Nee, pas op, trap er niet in!'." Tot er een vaccin is zullen cultuuruitingen zich moeten aanpassen aan deze bijzondere werkelijkheid. 

Meer dan een voetnoot

Dat corona in veel boeken een rol gaat spelen, lijkt onvermijdelijk - en daarmee mag ons nageslacht zich in hun (goed ontsmette) handjes knijpen. Want waar de Spaanse Griep een sidenote was in tijden van de Grote Oorlog, is Covid-19 hét universele kwaad. Natuurlijk is corona niet de enige onruststoker in 2020, maar de wereldwijde opschudding die het virus veroorzaakt, lijkt onmogelijk te reduceren tot een voetnoot.  

Covid-19 vult de boekenkast van de toekomst met boeken die bewust reflecteren op het kleven der dagen of de honger naar fysiek contact, of werken die zich op subtielere wijze verhouden tot ons 'nieuwe normaal'. Lees bijvoorbeeld nu al de Overpeinzingen van de Britse auteur Zadie Smith. Of misschien verschijnt er over een tijdje wel een Hoe overleef ik... een pandemie? voor de jongere generatie. Hoe dan ook, het is aan ons om het nageslacht te wijzen op de literatuur van nu. Want we willen natuurlijk een vaccinatie voor corona, maar niet dat de herinnering aan deze pandemie ons overleeft. Voor nu is er de beschrijving van het abnormale door Heerma van Voss. Maar als de schrijver gelijk krijgt, lezen we over een jaar of vijf de eerste literaire werken over de coronacrisis. To be continued…  

Stella Aalderink