Close

Historische staking op IJsland: hoe vrouwen bewezen onmisbaar te zijn

27 oktober 2020 10:10 / Emancipatie
H Het voor één dag vertikken om te werken, te koken of voor de kinderen te zorgen. Op 24 oktober 1975 zetten IJslandse vrouwen op deze radicale manier hun rechten op de kaart. Women’s Day Off, een dag die het IJslandse patriarchaat deed beven.

Het is deze week 45 jaar geleden dat IJslandse vrouwen massaal al hun taken naast zich neerlegden. Én het was niet zomaar een handjevol vrouwen die besloten een dag lang geen vinger meer uit te steken. Nee, de staking was van ongekende grootte. Maar liefst 90 procent van de vrouwen besloot te demonstreren voor gelijke rechten. Een flinke wake up call voor iedereen die er aan twijfelde of vrouwen een essentiële (doch hartstikke scheve) rol in de samenleving vervulden.

Tienduizenden vrouwen protesteerden tegen ondergesneeuwde issues

De eilandstaat met destijd een bevolking van nog geen kwart miljoen mensen zette zichzelf met deze revolutionaire actie op de kaart als een land waar vrouwen niet met zich laten sollen. Ook op nationaal niveau had de staking grootse effecten. Vigdís Finnbogadottir, die in 1980 als eerste IJslandse vrouw tot  president werd verkozen, vertelde aan de BBC dat ze haar positie nooit had gekregen zonder de protesten van 1975.

Kiesrecht

De IJslandse vrouwen waren er relatief vroeg bij met stemrecht. Als vrouw kon je namelijk ‘al’ vanaf 1915 naar de stembus. Een jaartal dat misschien helemaal niet lang geleden klinkt, maar IJsland was, met alleen Nieuw Zeeland en Finland voor zich, het derde land wat de vrouwenstem als volwaardig zag. (Zoals Khadija Arib benadrukte, mochten Hollandse dames pas vanaf 1919 naar de stembus!)

Maar ook al hadden de IJslandse vrouwen in 1975 al zestig jaar actief kiesrecht, er waren erg weinig gender-gelijken om voor te kiezen. Vrouwen waren nagenoeg niet aanwezig in politieke functies. Destijds was slechts vijf procent van het parlement vrouw. Het gebrek aan politieke representatie en andere ondergesneeuwde vrouwen-issues waren voor de vrouwelijke Viking-nakomelingen reden genoeg om in actie te komen. Op die bewuste, zonnige dag in oktober verlieten tienduizenden vrouwen hun huis om met één doel de straat op te gaan: fuck the patriarchy - maar dan in het IJslands, en mogelijk in meer beschaafde termen

Massale papadag

De Women’s day off ontwrichte voor een etmaal de hele samenleving. Als de helft van je land besluit de handdoek een dagje in de ring te gooien, dan heeft dat op het leven van de andere helft natuurlijk ook effect. Bedrijven in diverse sectoren moesten 24 oktober sluiten. Ook scholen en crèches konden zonder hun vrouwelijke bezetting niet open blijven. Door de ladies only rustdag was het voor de IJslandse man een onverwachte ‘neem je kind mee naar werk’-dag. Op het nieuws van die dag hoorde je op de achtergrond kinder-geschater en geklier. “Lekker geluid om naar te luisteren, als je weet dat het een dagje een mannenprobleem is” blikt Vigdís (in IJsland spreek je mensen van oudsher bij de eerste naam aan) terug.

Het mannelijke deel van de bevolking noemde het 'the long Friday'

Mannen die van een dag vadertje zonder moedertje spelen hadden gedacht ‘hoe moeilijk kan het zijn’, kwamen van een koude kermis thuis toen ze zelf de rol als primary caretaker moesten vervullen. De voormalig president laat aan de BBC weten dat mannen gewapend met snoep en kleurboeken de massa’s kinderen op werkplekken probeerde te vermaken. Door vaders die altijd op de kookkunsten van vrouwlief rekenden waren bepaalde ingrediënten voor makkelijke maaltijden binnen no time uitverkocht. Mannen werden zo met hun neus op de feiten gedrukt: onze eega’s zijn best essentieel in ons dagelijks leven. De dag werd onder een deel van de mannelijke bevolking dan ook zuchtend ‘the long Friday’ genoemd. Al zijn er ook ooggetuigen die de sfeer tijdens de staking als gemoedelijk schetsen. Het was volgens hen geen mayhem, maar een gezellige chaos waar de meeste mannen ook wel om konden lachen.

Feminism frozen in time?

En wat gebeurde er op 25 oktober 1975? En elke dag na de massastaking? Aan de ene kant ging het normale leven na de schop tegen het patriarchaat weer z’n gangetje. Vrouwen pakten weer hun taken op. Mannen werden weer voor van alles ontzien. Maar volgens Vigdís was er wel wezenlijk iets veranderd. “Mannen beseften dat ook vrouwen steunpilaren in de samenleving zijn.” Zowel achter het aanrecht, als buiten de keuken bleek de rol van de vrouw toch behoorlijk cruciaal. De massale papadag en het sluiten van winkels, banken en fabrieken zorgde voor een welkome paradigmashift in het IJslands mannenbrein. 

Vijf jaar na de protesten, in 1980, werd Vigdís als divorcée en alleenstaande moeder president. Deze positie bekleedde ze maar liefst tot 1996. Zelf stond ze samen met haar moeder en dochter als drie generaties vrouwen op 24 oktober in Reykjavik. Ze denkt zelf dat ze haar zestienjarige termijn voor een groot deel te danken heeft aan die belangrijke dag. Met deze vrouwenstaking was het feministisch ijs gebroken.

Het land van de radicale protestdag scoort sinds 2009 uitmuntend in de Global Gender Gap index van de World Economic Forum. De schamele 5% vrouwelijke parlementariërs is in de afgelopen jaren flink opgekrikt naar 38%. De 50/50 verdeling hebben ze nog niet aangetikt. Mogelijk gebeurt dat in de komende 45 jaar. En anders moeten de IJslandse vrouwen opnieuw met z’n allen op de barricades staan. Al heeft een vrouwenstaking anno 2020 mogelijk te grote ontwrichtende effecten. Een positieve ontwikkeling, dat de rol van de vrouw niet meer is weg te denken. Want zoals James Brown ons al toezong: een mannenwereld is niets without a woman or a girl.

Stella Aalderink