Close

Van wie komt dat berichtje?

07 december 2020 05:12 / Verkiezingsstrijd online
S Spitsvondige campagneslogans, posters van daadkrachtige politici en gelikte tv-spotjes. Met nog precies honderd dagen tot de verkiezingen is het spel op de wagen: politiek Den Haag gaat in campagnestand. Meer dan ooit online, want stemmen win je op social media.

Liggend op de bank of zittend op de wc. Eindeloos veeg je met de duim over dat telefoonscherm. Af en toe en vasthouden, naar beneden en weer terug omhoog, de telefoon wat dichter naar de ogen. ‘Juist nu is een stabiel Nederland nodig.’ Een boodschap van de VVD, die je niet eens volledig leest. Toch is er een goede kans dat deze voor jou op maat gemaakte boodschap blijft hangen en straks je stemgedrag zal beïnvloeden. 

Partijen zoals de VVD, Forum voor Democratie, het CDA, maar ook D66 hebben de afgelopen jaren ruimschoots ervaring opgedaan met het zogenoemde micro-targeten. Het bereiken van specifieke groepen Nederlanders met op maat gemaakte boodschappen, dankzij het combineren van allerlei digitale gegevens op social media. Het gaat inmiddels zover dat zelfs te achterhalen is wat een burger emotioneel drijft. En nog veel belangrijker: het werkt, zo toonden wetenschappers van de UvA onlangs nog aan

'Het moet helder zijn waar politieke boodschappen vandaan komen'

Alleen al sinds de start van dit politieke seizoen in september, gaven de VVD en Forum voor Democratie tienduizenden euro’s uit aan advertenties op Facebook. Bij elkaar zijn de advertenties sindsdien al zo’n 20 miljoen keer vertoond. D66 maakte in dezelfde periode 45.000 euro over aan Google voor reclames op dat platform. Het is niet ondenkbaar dat de kosten voor sommige partijen deze verkiezingen in de miljoenen euro’s zullen gaan lopen. Het kan het verschil betekenen tussen winst en verlies. 

Maar nu is de vraag: is dit erg? Wat is eigenlijk het verschil tussen een op maat gemaakte boodschap op internet en een advertentie in een krant als De Telegraaf? Het antwoord wordt gegeven door diezelfde politieke partijen die er lustig op los adverteren: op internet ligt manipulatie op de loer. Meer dan in een krant kun je kiezers een bepaalde kant op duwen, licht PvdA-Kamerlid Attje Kuiken toe. Samen met VVD-collega Sven Koopmans spoorde zij minister Kajsa Ollongren onlangs aan maatregelen te treffen voor de komende verkiezingen.  

“Wat er op een gegeven moment in Amerika gebeurde, is dat er zo specifiek gemicro-target werd dat bepaalde kiezers aangemoedigd werden te stemmen, terwijl andere kiezers juist ontmoedigd werden om te stemmen”, zegt Attje Kuiken. “Het moet daarom helder zijn waar de politieke boodschappen vandaan komen en wie ze hebben gefinancierd. In een krant is dat in een oogopslag duidelijk, online kun je dat regelen met advertentiebibliotheken waarin al deze gegevens opgenomen worden.” 

De noodzaak voor dit soort advertentiebibliotheken, een naslagwerk waarin onder meer afzender, kosten en bereik van een advertentie wordt getoond, werd onlangs nog geïllustreerd in de Tweede Kamer. Gewezen werd op een akkefietje rond politieke partij Denk, waar in het verleden een plan leefde om advertenties te verspreiden onder de vlag van de PVV, om de kiezer zo te wijzen op het vermeende racistische karakter van die partij. “Als je als kiezer bij de neus genomen wordt, dan wil je dat wel graag weten,” concludeerde CDA-Kamerlid Harry van der Molen.  

Het is niet voor niets dat Twitter vorig jaar politieke advertenties helemaal heeft verbannen. Facebook, ook eigenaar van Instagram, daarentegen wilde pas onder druk van de politiek meer openheid van zaken geven over politieke advertenties. Zo is de bewuste advertentiebibliotheek tot stand gekomen en worden politieke berichten nu gemarkeerd als gesponsorde berichten. Critici vinden overigens nog steeds dat Facebook te weinig doet om manipulatie en desinformatie tegen te gaan.

Volgens Kuiken is het risico op verspreiding van foutieve informatie op internet groot, als je geen regels stelt aan adverteerders. “Het grootste gevaar is dat iedereen in zijn eigen bubbel blijft hangen. Dat wil je op de een of andere manier doorbreken.” Want voor het democratische proces is het volgens het PvdA-kamerlid nu eenmaal belangrijk dat kiezers kennisnemen van alle keuzemogelijkheden die er zijn. Een dunne balans, want je wilt de vrijheid van meningsuiting ook niet beperken.

De nieuwe wet laat naar verwachting nog een paar jaar op zich wachten

Maar, waar staan we nu dan met het oog op de komende verkiezingen? Minister Kajsa Ollongren laat een gedragscode opstellen door een ‘onafhankelijke partij’, waar politieke partijen en de sociale mediabedrijven zich vrijwillig bij kunnen aansluiten. Zeker is dat partijen wordt gevraagd transparant te zijn over hun politieke advertenties. Een eerdere Europese gedragscode heeft er al toe geleid dat social mediabedrijven dus die advertentiebibliotheken in het leven hebben geroepen. Hoe dit nu zal uitpakken, is afwachten. 

Het zijn lapmiddelen, zegt Kuiken nu al. “Want uiteindelijk wachten we nog op een geheel nieuwe Wet op de politieke partijen, maar met de verkiezingen in het vooruitzicht konden we daar niet op wachten.” De nieuwe wet, die er waarschijnlijk pas over een paar jaar is, moet alle regels over partijfinanciering en online campagnevoeren samenvoegen én micro-targeting reguleren. Tot die tijd blijven we de op maat gemaakte boodschappen in elk geval zien. 

Juist nu dus goed je daar in elk geval van bewust te zijn. 

Jeff Pinkster