Close

Nepnieuws uit de echokamers

29 september 2020 03:09 / Jeff Pinkster
Columnist background Columnist image
W Wat speelt er in Den Haag achter de schermen? Jeff Pinkster en Elodie Verweij van de politieke redactie van Jinek houden de vinger aan de Haagse pols en delen hier iedere twee weken hun bevindingen uit de wandelgangen.

Nu het complotdenken al net zo viraal gaat als het coronavirus zelf, groeit het ongemak op het Binnenhof. De sfeer rondom het Kamergebouw is soms zelfs grimmig te noemen. Deze week wordt het in de Kamer besproken. 

Met nog iets meer dan vijf maanden tot de Tweede Kamerverkiezingen kan het zomaar een giftige cocktail blijken: een coronapandemie die aan het versnellen is, de angst voor een volledige lockdown en onvrede over de coronamaatregelen. Die onvrede vond de afgelopen maanden al zijn weg in tal van complottheorieën op het internet en recent nog in de hashtag #ikdoenietmeermee. Nieuw is dit fenomeen niet, wel dat mensen bereid zijn te demonstreren voor kwesties die vaak te weerleggen zijn.

“Soms staan de coronademonstraten hier op het Plein met velen, soms zijn het er een paar, maar ze staan er vaak,” vertelt een Kamerlid, dat liever anoniem blijft. Het geluid blijkt door veel Kamerleden gedeeld te worden. Rondom het Binnenhof worden ze net als bewindspersonen uitgescholden. Ze houden rekening met het gegeven dat er iets kan gebeuren. “Ik voelde mij echt ongemakkelijk toen ik de beelden zag waarop Pieter (Omtzigt, red.) werd belaagd. Ik ben niet bang aangelegd, maar bij deze demonstranten is het anders. Het gaat veel verder dan het gebruikelijke gescheld en getier op social media.” 

Nepnieuws verspreidt zich sneller en levert zo meer geld op

Alleen al in Nederland gelooft zo’n 15 procent dat het coronavirus doelbewust is ontwikkeld in een laboratorium in China, bleek eerder dit jaar uit onderzoek van Ipsos in opdracht van Nieuwsuur. Bangmakerij, noemen de sceptici - inmiddels ook heel wat ‘Bekende Nederlanders’ - het coronavirus. Het is toch maar een griepje? Zo dodelijk is dat coronavirus helemaal niet. De overheid moet wel een geheime agenda hebben. 

Maar hoe weerleg je dit? Het gesprek blijven aangaan, hoor je dan - al trekken veel Kamerleden een grens bij gescheld of bedreigingen. Alleen: wat als iemand zich niet wil laten overtuigen? Want juist door het internet worden 'alternatieve waarheden' sneller dan ooit verspreid. 

Sterker: door de sociale media is een systeem ontstaan waarin het delen van verkeerde informatie wordt beloond. Domweg omdat dit soort informatie zich nu eenmaal sneller verspreidt en daardoor meer geld oplevert. Nepnieuws verspreidt zich zes keer sneller dan gewoon nieuws, zagen we onlangs in de inmiddels veelbesproken en in Den Haag aangehaalde Netflix-documentaire The Social Dilemma, een aanklacht tegen het algoritme en verdienmodel van social media platforms.

'Een bedrijf als Facebook houdt veel gegevens tegen de borst'

Voormalig D66-Europarlementariër Marietje Schaake is als geen ander bekend met het verhaal; ze kent een aantal van de techneuten van Google en Facebook die aan het woord komen in de documentaire. Tegenwoordig is ze directeur en docent internationaal beleid bij het Cyber Policy Center van de Amerikaanse universiteit Stanford. In die rol doet ze onder meer onderzoek naar sociale media - en in de tussentijd schreef ze ook mee aan het onlangs gepubliceerde conceptverkiezingsprogramma van D66.  

“Wat echt anders is aan social media is de virality. Berichten gaan als een bliksemschicht rond. De geest is niet meer terug te krijgen in de fles,” zegt Schaake. Volgens The Social Dilemma zijn sociale media van invloed op gedrag en emoties zonder dat de gebruiker het doorheeft. “Maar dat is moeilijk aan te tonen voor onafhankelijk onderzoekers zoals ik. Een bedrijf als Facebook houdt veel gegevens tegen de borst.” Maar aannemelijk vindt Schaake het wel. “Het verdienmodel van Facebook werkt, dat zegt genoeg over de bereidheid van mensen hun gedrag op basis van informatie die ze online zien aan te passen.

De ironie wil dat politici zelf inmiddels veelvuldig gebruik maken van dat principe. Zo maakte een ongekend grote Facebookcampagne Forum voor Democratie de grootste ledenpartij van Nederland. Steeds meer campagneboodschappen worden verspreid via social media. Sterker: de coronacrisis lijkt dit proces alleen maar te versnellen. Het verklaart wellicht ook een ander fenomeen: Kamerleden die de livestream van de debatten gebruiken om hun eigen werkelijkheid van een debat de wereld in te sturen.

Vorige week nog: CDA-Kamerlid Pieter Omtzigt wordt tijdens een debat onderbroken door FvD-leider Thierry Baudet. Kamervoorzitter Khadija Arib kapt het debat een paar minuten af. Ze is bang dat Baudet het debatje zal verknippen, om online zijn gelijk te halen. Dat gebeurde dus ook. Een week daarvoor overkwam GroenLinks-leider Jesse Klaver hetzelfde. Eerder leek politiek partij Denk nog het patent te hebben op filmpjes op sociale media, waarin zij collega-Kamerleden intimideerden op basis van afkomst. Valse informatie, kortom. 

Elke discussie, elke wisseling van gedachten wordt zo in potentie de inzet van een politieke campagne, die de argeloze kijker op Facebook, Instagram of Twitter een valse werkelijkheid voorschotelt - en die in de echokamers van het internet zomaar tot waarheid wordt gebombardeerd.   

Wat speelt er in Den Haag achter de schermen? Jeff Pinkster en Elodie Verweij van de politieke redactie van Jinek houden de vinger aan de Haagse pols en delen hier iedere twee weken hun bevindingen uit de wandelgangen.

Jeff Pinkster