Close

Wedstrijdje om de waarheid: wat gaslighting met je doet

17 juli 2020 04:07 / Psychologie
Screenshot uit de film Gaslight (1944)
Screenshot uit de film Gaslight (1944)
T Twijfel en zelfreflectie zijn soms hartstikke gezond, maar wat als iemand een loopje neemt met je loyaliteit? Dan kan het zomaar zijn dat je ten prooi valt aan gaslighting.

Gaslighting is een subtiele vorm van manipulatie waardoor jij denkt dat je gek bent. Of in ieder geval, keer op keer aan jezelf gaat twijfelen. De term ontleent zich aan de film Gaslight uit 1944, waarin een man zijn vrouw probeert te overtuigen dat ze gek wordt. Zo dimt hij bijvoorbeeld de gaslampen in huis op willekeurige momenten. Zelf houdt hij vol dat hij niets vreemds merkt aan het licht, waardoor de vrouw steeds vaker denkt dat ze het zelf verkeerd ziet.

Dit is een extreem voorbeeld, maar in subtiele vorm komt het vaker voor dan je denkt. Stel, je zit op het terras en je geliefde flirt schaamteloos met die blonde op links. Op jouw vernietigende blik krijg je een onschuldige frons terug. Of je baas kraakt je plannen publiekelijk af, terwijl ze een-op-een zo enthousiast over je is. En wat denk je van je moeder die altijd commentaar heeft op alles wat je eet, doet en vooral laat? Maar doet alsof haar neus bloedt, als je daar een keer wat over zegt. Kleine voorvallen waardoor je aan jezelf gaat twijfelen en stuk voor stuk voorbeelden van gaslighting.

De originele gaslighter in actie

Enorm veel impact

Echte gaslighting zoals in de film is behoorlijk psychopatisch. Dat komt maar weinig voor. Het zijn juist die lichte vormen die zo interessant zijn, weet psychotherapeut Susanne Donders. Ook dan kan gaslighting enorm veel impact hebben. “Het gaat om die momenten waarbij je denkt: ik hoor het één en voel het ander. Wanneer gedrag niet helemaal in lijn is met je gevoel bijvoorbeeld. Als het niet lukt om om goed in gesprek te komen over dat gevoel, of als de ander boos wordt zodra je je twijfels op tafel gooit. Als het gedrag van een belangrijke dierbare ervoor zorgt dat jij aan jezelf gaat twijfelen, is dat ook een vorm van gaslighting.”

Neem bijvoorbeeld een jong stel: ze daten een tijd, zijn vaker wel dan niet samen en toch loopt het gesprek steeds vast als één van de twee vraagt ‘wat is onze status nou, wat is dit voor relatie?’ Het lukt niet om elkaar te vinden in een gesprek, omdat geen van beiden echt durft te zeggen waar het op staat. Je ziet tegenwoordig steeds vaker dat ze dan een tijdje om elkaar heen blijven draaien, in plaats van echt stelling nemen. “In een dynamiek van manipulatie komt veel oude hechtingspijn naar de oppervlakte. Er is onbegrip over en weer en je schuift het rotgevoel door, in plaats van dat je het aangaat. En ja, daar ben je allebei verantwoordelijk voor. It takes two to tango. Het idee van gaslighting is natuurlijk ontzettend eenzijdig. Blijven hangen in de rol van slachtoffer helpt je niet verder. Wanneer je niet ziet wat jouw aandeel is in het manipulatiecircus, en dus niet kunt reflecteren, neem je dit gedrag mee in een volgende relatie.”

'Dit gedrag zie je vaak bij mensen die vroeger zelf een ongelukkig moeder hadden'

Ook in andersoortige relaties kan gaslighting ontvlammen. Ouders die boos worden wanneer kinderen hen een slecht gevoel geven over zichzelf, tornen daarmee ook aan het vertrouwen van hun kind. ‘Ga maar klikken op school over dat ik zo'n slechte moeder ben’ of ‘Zeg eens iets terug’ roepen naar een kind tijdens een ruzie is verwarrend voor een kind dat van nature loyaal is aan zijn moeder. “Dit gedrag zie je vaak bij mensen die vroeger zelf een ongelukkige moeder hadden. Een moeder vergaloppeert zich in haar eigen emoties, en geeft daarmee haar kind een onveilig gevoel.”

Gezichtsverlies

Hoe weet je nou dat het niet in de haak is? Een belangrijk signaal, zegt Susanne Donders, is een veranderend script. “Herstelgesprekken zijn een belangrijke indicator van manipulatie. Als je terugkomt op een ruzie en er wordt continu een ander script gegeven van wat er nu precies gebeurde, dan is er meer aan de hand. Stel daarom controlevragen zoals ‘Ja, maar dat zei je toch tegen mij?’ en ‘Heb ik nu een andere beleving dan jij?’ Je kunt ook benoemen dat je zo’n rotgevoel aan het gesprek hebt overgehouden. In een manipulatieve dynamiek lijkt winnen en verdedigen soms belangrijker dan afdalen naar de kern van een gesprek. Gezichtsverlies weegt dan zwaarder dan de onderlinge relatie.”

'Gaslighting krijgt een kans wanneer je beiden emotioneel niet zo vaardig bent'

Een tweede signaal is continue ontkenning, terwijl je voelt dat er iets aan de hand is. “Dit zie je vaak bij affaires. Ik had laatst een stel in mijn praktijk waarbij de een niet wil toegeven dat er een ander in het spel is, maar wel afstand wilde. De partner bleef vragen wat er aan de hand was, maar kreeg geen eerlijk antwoord ‘doe eens normaal’ en ‘je moet me vertrouwen’ was de respons. Ook hier hoor je dan het een en voel je het ander. Daar kun je echt uitgeput van raken en zelfs een burn-out van krijgen.”

Op de vraag waaróm iemand dat toch zou doen, zo sjoemelen met de iemands idee van de de waarheid, heeft psychotherapeut Susanne Donders een helder antwoord: angst. “Mensen die in een spel van hide and seek verstrikt raken, durven vaak niet goed kleur te bekennen.”

Er is ook geen sprake van een dader en een slachtoffer, legt Donders uit. “Het gaat om de dynamiek tussen twee mensen. Gaslighting krijgt kans wanneer je beiden emotioneel niet zo vaardig bent. Waar de één wil manipuleren om de controle te houden en de ander onzeker of onervaren is en dus ruimte heeft om die twijfel toe te laten.”

Blijven spiegelen

Maar, hoe ga je er nu het beste mee om? Een liefde kun je nog beëindigen, maar wat als je moeder of je baas de manipulator blijkt? “Besef is het belangrijkst,” weet Donders, “en benoem wat er gebeurt. Zeg gerust ‘wat hier gebeurt is niet eerlijk’. Het is belangrijk dat de wrijving uitgesproken wordt, want als je te laat grenzen stelt, kun je ineens heel boos worden. En ook dat is een vorm van manipulatie. Het is belangrijk om elkaar te spiegelen en daarom is een echte conversatie zo belangrijk. Houd net zo lang vol totdat tot de kern durft te geraken.”

Gaslight tactieken

Deze vormen van gaslighting kom je vaak tegen, in milde vorm of zelfs full on:

1. Herhaling

Als je een leugen maar vaak genoeg herhaalt, wordt-ie vanzelf waar, lijkt de gaslighter te denken. En omdat jij er niet vanuit gaat dat je geliefde, vriendin of collega een leugenaar is, ga je eerder aan jezelf twijfelen dan aan hem of haar.

2. Dit zeggen, dat doen

Een gaslighter zal je gerust onderuit halen, terwijl hij rustig verkondigt dat hij je zo respecteert en bewondert. Of, op kleinschaliger niveau, in het openbaar trots verkondigen dat jullie het huishouden zo eerlijk verdeeld hebben, terwijl jij toch echt zeker weet - of denkt te weten? - dat het merendeel op jou neerkomt. Als je wil weten wie je voor je hebt, kan je maar beter naar acties kijken, dan naar woorden luisteren.

3. Doseren

Als iemand de hele tijd vervelend is, is de kans klein dat je diegene nog serieus neemt. Zonder het zoet, is het zuur wel heel makkelijk te herkennen. Maar als je vader de ene keer zegt dat je het zo geweldig doet met jou eigen kinderen, is de kans groot dat je die duizend kleine steekjes-onder-water makkelijker accepteert.  

4. Projectie

Wie zelf van liegen (of leugentjes-om-bestwil) een gewoonte maakt, verdenkt een ander er ook sneller van. Wordt jou regelmatig in de schoot geworpen dat je liegt, werk laat liggen of vreemdgaat, terwijl dat niet zo is? Dan kan het de moeite waard zijn om te onderzoeken of je beschuldiger het zelf niet zo nauw neemt met de waarheid, werktijden of trouw.

5. Jij bent gek

Deze is vooral tricky voor vrouwen, die traditioneel de naam hebben overmatig emotioneel of hysterisch te zijn - een stereotype dat je misschien juist daarom geneigd bent om te geloven. Jouw boosheid, hoe terecht ook, wordt met gemak weggeschreven als that time of the month, overdreven of irrationeel. 

Benieuwd naar andere manieren waarop je gaslighting kan herkennen? Dat vind je onder meer hier of hier

Hanneke Mijnster