Close

Een verwrongen beeld van de liefde: 'Ik raakte steeds dieper in de ellende'

31 juli 2020 11:07 / Huiselijk geweld
L Liefde en loyaliteit gaan hand in hand: ook als het even níet leuk is, blijf je. Toch? Juist dat weerbarstige beeld maakt dat slachtoffers van huiselijk geweld niet vertrekken na de eerste signalen dat het misgaat. Onderzoeker Nicole van Gelder en ervaringsdeskundige Aïssa Sow over wat er veranderen moet.

Het begon, zoals altijd, mooi en romantisch. Aïssa Sow (31) was pas 18 toen ze haar ex leerde kennen. "Ik was verliefd en mijn vriend beloofde van alles." Maar dat duurde niet lang: "Uiteindelijk ben ik jarenlang fysiek en mentaal mishandeld. En toch bleef ik. Elke keer als hij spijt betuigde, geloofde ik hem. Dan stond hij daar met tranen in z'n ogen en beloofde me dat het deze keer echt beter zou worden."

Er waren - natuurlijk - genoeg momenten waarop ze besloot te vertrekken. Om dan, op het laatste moment, toch weer voor hem te kiezen. "Ik ging steeds meer aan mezelf twijfelen. Het geweld werd erger, maar je verlegt je grenzen." Dat heeft, zegt ze, te maken met haar verwachtingen van liefde, het klassieke geromantiseerde plaatje: "Als je van iemand houdt, dan ga je ervoor. Je werkt aan je problemen om er samen uit te komen." Maar in een giftige relatie gelden hele andere regels. "Het wordt niet beter. Je raakt steeds dieper en dieper in de ellende."

'Ik had geen realistisch beeld van hoe een relatie hoort te zijn'

Aïssa en haar ex waren vijf jaar samen en in die periode werd ze steeds eenzamer. "Ik was jong en had geen realistisch beeld van hoe een relatie hoort te zijn. Dat werd alleen maar erger naarmate het langer duurde. Mijn ex probeerde me te isoleren van mijn omgeving, door mijn dierbaren af te vallen of te zeggen dat ze niet goed voor me waren."

Eén op de vier vrouwen slachtoffer

"Eén op de vier vrouwen in Nederland wordt slachtoffer volgens de officiële cijfers. Wereldwijd is het één op de drie vrouwen, maar dat is het topje van de ijsberg", stelt onderzoeker Nicole van Gelder, die promotieonderzoek doet naar partnergeweld bij het Radboudumc. Lang niet iedereen maakt melding van huiselijk geweld en niet iedereen herkent het. "We denken vaak alleen aan fysiek of seksueel geweld, maar je kan ook economisch of psychisch worden mishandeld. Denk bijvoorbeeld aan manipulatie en vernedering, niet mogen werken of geen eigen bankpas mogen hebben."

"Mannen vinden het vaak nog lastiger om ermee naar buiten te komen", benadrukt Van Gelder. "Er ligt een enorm taboe op het feit dat je als man ook slachtoffer kan zijn." Dat maakt het moeilijk om er officiële cijfers aan te verbinden. En hetzelfde geldt voor non-heteroseksuele relaties. Partnergeweld komt voor in allerlei soorten relaties, maar het wordt lang niet altijd serieus genomen.

Geen liefde maar een illusie

Toen Aïssa voor het eerst zwanger was, werd het geweld alleen maar erger. "Er waren drank en drugs in het spel. Dat was al heftig, maar ik had ook nog een lastige zwangerschap en mijn relatie zorgde alleen maar voor extra stress." Toen ze 33 weken zwanger was, overleed haar dochtertje. "Als gevolg van alle stress."

Ik was een emotioneel wrak, helemaal leeggezogen

"Ik was zo geëmotioneerd en verward dat ik bij hem ben blijven wonen en drie maanden later werd ik opnieuw zwanger", vertelt ze. "Toen ik zeven maanden zwanger was van mijn zoon, blokkeerde mijn ex de deur van het portiek van ons huis. Hij had gedronken en heeft mij geschopt en tegen de deur geduwd." Ze kon zich niet meer verroeren en moest met een ambulance naar het ziekenhuis vanwege acute bekkeninstabiliteit. "Hij heeft zelfs het ambulancepersoneel aangevallen die avond."

Ontsnappen uit de situatie

Nadat hun zoontje was geboren, duurde het niet lang voordat het weer misging. "Hij beschuldigde mij van dingen die hij zelf had gedaan, zoals vreemdgaan. Op een gegeven moment hield mijn ex een houten djembé dreigend boven mijn hoofd, terwijl hij een vork op m'n keel zette. Mijn baby lag vanaf de bank krijsend toe te kijken." Op dat moment klikte het: "Zo wil ik niet eindigen, wist ik. Dus ik heb me losgerukt en mijn baby van de bank opgepakt en kon met hem en mijn telefoon naar de wc vluchten. Ik heb snel de deur dichtgedraaid en 112 gebeld."

Ze kon gewoon niet meer. "Ik was een emotioneel wrak, helemaal leeggezogen. Het was vaker duister dan licht." Het heeft lang geduurd, maar Aïssa weet ook dat er mensen zijn die nog jaren in zo'n situatie blijven hangen. "Je moet heel sterk zijn om dat te overleven. Maar om er wél uit te stappen, is net zo moeilijk." Als je partner erachter komt dat je hulp zoekt, kan hij of zij nóg bozer worden. Het kan ook zijn dat de schaamte zo groot voelt, dat erover praten onmogelijk lijkt. En zeker wanneer je door de jaren heen verwijderd bent geraakt van je dierbaren, voelt een vertrouwde situatie - hoe vreselijk die ook is - soms veiliger dan het onbekende.

De hulpvraag is overigens complex voor alle betrokkenen, zegt Aïssa: "Ik had altijd wel contact met mijn moeder, maar ze wist niet hoe ze me kon helpen. Mijn ex zat altijd te stoken tussen ons en uiteindelijk heeft hij haar ook bedreigd."

Hulp moet toegankelijker worden

Maar hoe moeilijk het ook is, hulp vragen is noodzakelijk. Met haar promotieonderzoek probeert Nicole van Gelder dat makkelijker te maken. "Met SAFE-women bieden we een online platform aan slachtoffers, met informatie over relaties en partnergeweld en welke soorten hulp er zijn." Want er is meer dan alleen de politie of  Veilig Thuis.  Via de hulpdatabase op de site kun je erachter komen welke diensten er bij jou in de buurt zijn. Daarbij is het belangrijk dat je veilig naar informatie kan zoeken. "We hebben een noodknop ontwikkeld die je aanklikt zodra iemand binnenkomt, dan komt Google tevoorschijn op je scherm en ziet diegene niet waar je mee bezig was."

"We krijgen ook weleens berichten van vrienden of familieleden die zich zorgen maken", vervolgt Van Gelder. Er zijn vaak genoeg signalen dat het niet goed gaat, maar niet iedereen weet waar je moet beginnen.

Verloren tussen alle hulpinstanties

Nadat Aïssa aangifte deed, kreeg haar ex een contact-, huis- en straatverbod. Dat werd maximaal verlengd, maar toen het dan toch afliep, dreigde hij naar huis te komen. "Dan zou onze veiligheid opnieuw in het geding komen. Ik heb toen nog een keer bij de noodopvang aangeklopt en gelukkig kreeg ik een plek."

Maar er valt zeker nog winst te behalen in hoe hulpverleners met dit soort zaken omgaan. Aïssa: "Als ik terugdenk aan mijn aangifte, heeft die agent het niet goed gedaan. Ik had in geuren en kleuren verteld wat er al die jaren was gebeurd. Maar in zijn samenvatting klonk het meer alsof mijn ex me één keer een klap had gegeven. 'Hij had nooit oog voor je', las hij voor en: 'Je was alleen goed om even bovenop te zitten'. Alsof dát het probleem was in onze relatie. De maatschappelijk werker die ernaast zat, was geschokt."

Aïssa liet het op dat moment zitten, maar wil anderen wel meegeven dat je bij de verklaring goed moet opletten, hoe pijnlijk het ook is om daar te zitten. Want als die niet goed wordt opgeschreven, loop je de kans dat je daarna niet altijd meer serieus wordt genomen. "Dan blijven ze maar aandringen op contact tussen vader en zoon, terwijl dat gevaarlijk kan zijn." En bij aangifte voor stalking, kan je gerust worden weggestuurd met het advies om een camera te kopen. "Alsof het daarmee is opgelost. Alle instanties lijken langs elkaar heen te werken waardoor er geen goede indicatie wordt gesteld."

Je moet sterk in je schoenen staan om je staande te houden tussen jeugdzorg, de politie en een gewelddadige ex. "Dat is niet makkelijk, zeker als je net aan die situatie bent ontsnapt. Door al die jaren met mijn ex ben ik aan mijn eigen realiteit gaan twijfelen. Als iemand zolang op je inpraat met een andere 'waarheid', ga je die bijna geloven. Als ik zei dat de muur groen was, bleef hij net zolang volhouden dat het oranje was tot ik erin meeging."

Geweld is geen vorm van liefde

Dat manipulatieve gedrag wordt vaak geromantiseerd, waarschuwt Van Gelder. Films en series zoals '365 Days' en 'You' op Netflix geven kijkers het idee dat stalken een ultieme blijk van liefde is. Heel kwalijk: 'Ach het is maar een verzonnen verhaal, dat kan toch geen kwaad', gaat niet op, volgens de pedagoog. Jongeren nemen het beeld over en verspreiden het verder via TikTok en andere sociale media. "Die beeldvorming bepaalt echt niet alles, maar helpt ook niet mee om partnergeweld tegen te gaan."

Jongeren zijn gevoelig voor die beeldvorming en kunnen net zo goed slachtoffer worden. "Uit een onderzoek van Atria en Rutgers blijkt dat 11 procent van de jongens vindt dat een vrouw vraagt om aangerand te worden als ze 's avonds alleen over straat loopt", zegt Van Gelder. "En 5 procent van de Nederlanders onder de 25 jaar vindt de verkrachting van een vrouwelijke partner acceptabel in een relatie."

We willen head over heels-liefde en vuurwerk, ook als het ongezond is

"Als we het idee hebben dat dit normaal is en erbij hoort, gaat er iets mis", legt Van Gelder uit. "Hebben we dan niets geleerd in de afgelopen jaren? Van de hele #MeToo-discussie?" Traditionele denkbeelden blijken hardnekkig. "We benaderen relaties en huiselijk geweld nog steeds op een stereotype en heteronormatieve manier, daar zit ook een probleem. Bijvoorbeeld in het herkennen van geweld dat buiten dat stereotype beeld valt. Maar ook wat betreft toxic masculinity. Zolang we als maatschappij verwachten dat mannen de leiding nemen en veroveren, zal het op die manier gaan." In de liefde maakt dat het soms moeilijk om te zien of iets goed zit of niet. "We willen head over heels-liefde en vuurwerk, ook als het ongezond is. Als de focus daar ligt, hoe weten we dan of iemand respectvol met ons omgaat – en wij met hen?"

Daarom moeten we - ook met jongeren - in gesprek blijven over hoe liefde eruitziet. Van Gelder: "Wat je in relaties mag verwachten van jezelf en de ander. Dat alleen 'ja' ook echt 'ja' betekent. En als de ander begint met zoenen, betekent dat nog niet dat hij of zij dan ook seks wil."

Wat zijn de signalen?

Nog zo'n belangrijk onderwerp van gesprek: de red flags, de waarschuwingssignalen dat de relatie scheef gaat, leren herkennen. Aïssa: "Mijn ex spiegelde mijn gedrag bijvoorbeeld de hele tijd. Het duurde even voordat ik het doorhad, want ik dacht steeds: oh, we hebben dezelfde interesses, wat toevallig. Of: hij is onzeker over dezelfde dingen als ik ben, wat fijn. Maar door dat kopieergedrag van hem, had ik eigenlijk geen idee wie hij was." Verder was haar ex altijd slachtoffer van iets, volgens Aïssa. "Ik was constant bezig met het oplossen van zijn problemen." 

Ook kun je erop letten of iemand jouw grenzen respecteert, vervolgt Van Gelder. "Als iemand iets voor je wil doen en jij zegt (meerdere keren) dat het niet hoeft bijvoorbeeld, als hij of zij dan toch aandringt, kan het oprecht aardig zijn, maar ook een waarschuwingssignaal", legt ze uit. "Want als iemand jouw 'nee' niet accepteert, probeert diegene eigenlijk jouw grenzen te verschuiven." Een andere red flag is dominant of controlerend gedrag. "Ik herinner me een verhaal van een vrouw die met een date uiteten ging. Hij stelde zich nogal sturend op en besloot wat ze zouden eten. Dat is niet fijn als je eigenlijk zelf wilt kiezen. 'Maar ik weet wel wat je lekker vindt', het klinkt goedbedoeld, maar laat je weinig ruimte", zegt Van Gelder. "Of erop aandringen dat je je haar los draagt omdat je dan 'nog mooier' bent." Geen beste signalen als het jou beperkt in je doen en laten.

"Het hoeft niet te betekenen dat iemand een creep is", maar het zijn wel signalen die je serieus moet nemen om bij jezelf na te gaan of jij je er comfortabel bij voelt. Hetzelfde geldt voor jaloezie. "Sommige partners houden er niet van wanneer je als hetero vrouw bevriend bent met andere mannen. Dat kan, maar het mag geen reden zijn om te eisen je Whatsapp-berichten te lezen, want jouw recht op privacy mag niet het onderspit delven omdat je een relatie hebt. En je hoeft het gedrag van je partner niet goed te praten alleen omdat je een relatie hebt."

Zoek hulp

Aïssa: "Als je voor iemand hebt gekozen, is het makkelijk om te geloven dat je ook alle negatieve dingen moet accepteren, omdat die erbij horen. En omdat het als jouw verantwoordelijkheid voelt om de liefde te laten slagen." Ze heeft de film van haar relatie in gedachten al een miljoen keer afgespeeld om erachter te komen wat ze zelf had kunnen doen of moeten zien. "Daar kan ik het verleden niet mee veranderen, maar ik heb er wel iets aan voor de toekomst."

Over wat ze anderen zou adviseren in een soortgelijke situatie is Aïssa heel helder: "Zoek hulp. Kijk naar lotgenoten en als je nog niet durft te praten over jouw situatie: begin ergens. Lees de verhalen van anderen, dat geeft al veel steun. Het laat je inzien dat je niet gek bent – en zeker niet de enige." Op die manier komt er steeds een puzzelstukje bij totdat je er klaar voor bent om hulp te zoeken.

Er zijn verschillende organisaties waar je terecht kan als je hulp zoekt vanwege (ex-)partnergeweld. Je kan uiteraard naar de politie (0900-8844) en Veilig Thuis (0800-2000 en er is ook een chat). Er zijn huiselijk geweld organisaties zoals Fier, Blijf Groep en Moviera.

En speciaal voor vrouwen in onveilige relaties is er SAFE-women. Wanneer je te maken hebt met seksueel geweld, kan je ook terecht bij het Centrum Seksueel Geweld (0800-0188).

Lizzy van Hees

LEES MEER OVER