Close

Verleiden én vermoorden: hoe Hannie, Truus & Freddie verzetshelden werden

16 september 2020 01:09 / Samenleving
Hannie, Truus & Freddie
Hannie, Truus & Freddie
H Het verleiden en vermoorden van nazi’s op je cv (of op je kerfstok), het was de realiteit van drie Haarlemse verzetsvrouwen in de Tweede Wereldoorlog. We spraken met schrijver Sophie Poldermans over hoe de drie vrouwen haar leven kleurden, en waarom wij het verhaal van deze nazi-killers moeten kennen.

Mogelijk geen onbekend scenario: je charmes inzetten om een man mee de kroeg uit te lokken. Je doelwit spotten, met een zwoele blik lachen om zijn grapjes, en voor je het weet heb je hem om je vinger gewonden. Maar waarschijnlijk komt het vervolg op dit charmeoffensief je minder bekend voor: nadat je de man in kwestie in je web gevangen hebt, reken je met hem af: met een schot van jouw wapen is de beste man morsdood, en heb jij weer een steentje bijgedragen aan het verzet tegen nazi-Duitsland.

Het is vandaag 16 september 2020, de dag waarop Hannie Schaft 100 jaar zou zijn geworden. Hannie was een roodharig meisje dat samen met de zusjes Truus en Freddie Oversteegen nazi’s versierde om ze vervolgens te vermoorden. Hannie Schaft is onder het bewind van de nazi’s geliquideerd, en mogelijk daarom is zij de bekendste naam van het drietal. Maar de zussen die de Tweede Wereldoorlog overleefden, hebben ook menig SS’er gedood. Geleid door hun idealen zagen de vrouwen het als hun plicht om in verzet te komen. Wilden ze gerechtigheid? Dan moesten ze zelf het heft (lees: pistool) in handen nemen.

75 jaar na de bevrijding wil Sophie Poldermans (39), die de gezusters Oversteegen jaren heeft gekend, hun verhaal levend houden. Al op de middelbare school wijdde Poldermans een werkstuk aan Hannie Schaft. Omdat zij zelf als tiener opgroeide in Haarlem, de stad waar het meisje met het rode haar in het verzet kwam, was de legende van Hannie Schaft voor haar altijd al levendig. Door haar schoolproject kwam ze in contact met de toen nog levende nazi-verleidsters Truus en Freddie en hun levens versmolten zich. Beide zusters Oversteegen zagen in de jonge Sophie een nieuwe generatie sterke vrouw.

“Toen ik als tiener bij dit verhaal betrokken raakte, had ik een heldhaftig idee van de drie dames” begint Poldermans “maar in latere gesprekken besefte ik steeds meer de keerzijde.” Het bleef voor de zusters Oversteegen een levenslang gevecht. Hun verhaal liet ook Poldermans niet los, en haar werk op de middelbare school was zeker niet het laatste wat ze schreef over deze verzetsheldinnen.

Hollywood-esque verhaal

Poldermans schreef in 2019 het boek Secuding and Killing Nazi’s. Haar eerste Engelstalige werk werd uitgebreid opgepikt in Amerika, een New York Post & Amazon Best Seller. Verhalen over nazi’s zijn überhaupt vaak razend populair in de VS. Toen Freddie Oversteegen overleed ging haar necrologie in de Washington Post viraal. Waar in Nederland de naam Hannie Schaft het meest bekend is, is in Amerika Freddie het populairst. Zij was de jongste van het stel, en een conventioneel mooi meisje. Haar portretfoto uit ‘43 viel bij Amerikanen in de smaak.

De video waarin Sophie Poldermans in the Jam TV Show over haar boek vertelt, is ook o so American. Waar we in Nederland dichterbij de Tweede Wereldoorlog staan en soms ook wantrouwig zijn naar verhalen van die tijd, smullen ze in Amerika simpelweg van dergelijke verhalen. Mooie heldinnen tegen those bastards, het is volgens Poldermans het perfecte zwart-wit denken waar je in Europa minder snel mee weg kan komen. Poldermans zag het als haar taak om, ondanks dat ze koos voor de pakkende kop Secuding and Killing Nazi’s, zich niet mee te laten voeren door simplistische retoriek. Ze wilde het verhaal feitelijk onderbouwd tot zijn recht laten komen, “Ik heb de vrouwen bewust niet neergezet als cowgirls die op de bad guys schieten.”

Wennen doet het niet

Neemt niet weg dat het verhaal alle ingrediënten van een Hollywood blockbuster bevat: mooie vrouwen en geweld, verleiding en misleiding. Truus en Freddie worden op jonge leeftijd gerecruteerd bij het verzet – de bijbehorende idealen krijgen ze van huis uit al mee. Terwijl de meeste vrouwen hulp bieden door onderduikers in huis te nemen of voedselbonnen uit te delen, gaan de zusjes Oversteegen een stuk verder. Het gebruik van geweld zien ze als noodzakelijk kwaad. Ze leren schieten, en goed ook, zijn betrokken bij het opblazen van bruggen.  

Truus wordt een keer gevraagd een hoge SS-officier te verleiden en mee te lokken naar een bos. Ze maakt zich op - wat ze normaal nooit doet - en tijgt met haar zusje naar het café waar de officieren zich ophouden. Haar charmes doen hun werk, de man gaat mee. Eenmaal in het bos wordt hij door verzetskameraad Frans van der Wiel doodgeschoten. Last van schuldgevoel hebben ze niet per se, maar het vermoorden van mensen blijft tegennatuurlijk en eng, vertellen ze in deze aflevering van Andere Tijden: "Godzijdank went het niet."

'De verraders schoten we neer'

Voor Hannie Schaft, die op haar studie rechten twee Joodse vriendinnen had gemaakt, was het meer dan logisch om onderdak aan deze studiegenootjes te bieden. Ook voor Hannie hield het niet op bij deze geweldloze vorm van verzet. Samen met de twee zusters pleegde ze als jonge verzetsheld meerdere aanslagen op de Duitsers.

Hoeveel mensen ze hebben geliquideerd, wilden de zussen nooit in het openbaar vertellen. Wel is duidelijk op wie ze het hebben gemunt. Freddie: "De verraders schoten we neer. Die écht mensen verraden hadden. Dus niet zomaar een NSB'er ofzo." En ze richten zich specifiek op mannen. “Freddie vond vrouwen vermoorden een ander verhaal” vertelt Poldermans. Freddie was feminist pur sang, dus het is interessant dat voor haar de vrouw minder snel kon worden gereduceerd tot ‘de vijand’. “Waar mannen makkelijk werden gezien als schoften, werden vrouwen gezien als potentiële moeders die kinderen achterlieten.”

Women of war

“De ontmoetingen met de verzetsvrouwen hebben grote impact gehad op mijn loopbaan”, vertelt Poldermans. Ze is rechtsgeleerdheid gaan studeren, en heeft zich altijd geïnteresseerd in de rol van vrouwen in conflicten. Ze heeft maar liefst twintig jaar onderzoek gedaan naar Schaft en de Oversteegens. Daarnaast heeft ze jaren bij de Hannie Schaft Commemoration Foundation gezeten. Ze is uiteindelijk Sophie’s women of war gestart, om verhalen van vrouwen in oorlogstijd te belichten. Juist omdat dit perspectief vaak wordt verwaarloosd. “We hebben sterke vrouwelijke rolmodellen nodig. Juist verhalen uit het verleden kunnen een inspiratie vormen.” aldus Poldermans. Maar let wel, voor Truus en Freddie was het geen makkelijke en zeker geen trotse geschiedenis.

'We moeten af van het idee dat oorlog een mannenwereld is'

Poldermans pleit ervoor om het idee dat oorlog een mannenwereld is, achter ons te laten. En dat idee is nog behoorlijk levend, blijkt bijvoorbeeld uit het Google docs document waarin de eerste versie van dit artikel werd getikt: steeds als het over vrouwen in de oorlog gaat, ontstaat er een pijnlijk ironisch lijntje onder het woord ‘verzetsheldinnen’, met de suggestie voor de mannelijke variant. ‘U bedoelt vast verzetshelden?’ Nope autocorrect, niet alle heldendaden staan op de naam van de man.

Femmes fatales als voorbeeld

Poldermans, zelf ook moeder van een dochter, vindt dat het verhaal van de verzetsvrouwen leerzaam kan zijn voor jonge vrouwen: als je een sterk moreel kompas hebt, moet je strijden voor je idealen. Het heeft haar eigen kijk op het leven gevormd. Van ieder van de drie dames herkent ze iets in zichzelf terug. “Ik liep net als Hannie als rechtenstudent met idealen onder dezelfde Oudemanhuispoort in Amsterdam. Ik werd geïnspireerd door de leidersrol van Truus en de feministische kant van Freddie.” Tot op de dag van vandaag staat ze nog vaak stil bij het verhaal van deze drie vrouwen. Dit komt onder andere omdat Poldermans bij de Haarlemmerhout woont. Waar de badass ladies vroeger schietlessen kregen, wandelt zij nu samen met haar dochter.  “Leven en dood liggen heel dichtbij elkaar in dat park.” Het lichaam van menig SS’ers lag op dezelfde plek als waar zij, en vele nieuwe generaties Haarlemmers met haar, vredig struint.

Het vertellen van verhalen als die van Hannie, Truus en Freddie is zo belangrijk omdat geschiedenis nog te veel vanuit het mannelijke perspectief wordt geschreven. In een ideale wereld zijn de verhalen van vrouwen versmolten met het algemene narratief van de Tweede Wereldoorlog, maar voor nu staat er ‘vrouwen, vrouwen en vrouwen’ op de agenda van Poldermans. Sophie’s women of war streeft naar de erkenning van de actieve rol van vrouwen in oorlogen. 

Stella Aalderink