Close

Een jaar proberen en nog niet zwanger, waar kan dat aan liggen?

02 november 2020 11:11 / Week van de vruchtbaarheid
W Wat doe je als het niet lukt om zwanger te worden? Redacteur Lizzy van Hees gaat op zoek naar de meest voorkomende oorzaken van verminderde vruchtbaarheid – en de mogelijke oplossingen. Bij ongeveer één op de zes koppels lukt het niet om binnen een jaar zwanger te worden. In een wereld waarin alles maakbaar lijkt, is voortplanting dat nog niet.

'Later als ik groot ben…', het is bijna onmogelijk om ál je dromen te vangen in die ene zin. Zeker in een wereld die, tot negen maanden geleden, uit haar voegen barstte van alle vrijheid en mogelijkheden. Wanneer je het toch probeert, staat er voor veel mensen één zekerheid vast: het nageslacht. Zachte babyvoetjes om in te knijpen, je kroost lekker op de borst en iedere avond een eettafel vrolijke stemmen die over hun schooldag vertellen. Door sommige mensen wordt de verwezenlijking van deze droom gezien als vanzelfsprekend, maar is dat het ook?

In het kader van de Week van de Vruchtbaarheid nemen we deze week een aantal aspecten van het zwanger worden (of het niet lukken daarvan) onder de loep. Met vandaag: wat is eigenlijk de huidige stand van zaken?

De cijfers

Bij ongeveer één op de zes koppels gaat zwanger worden niet vanzelf, dan hebben we het in de praktijk meestal over koppels die na een jaar proberen nog niet zwanger zijn geworden. Dat kan allerlei redenen hebben, maar een belangrijke factor is leeftijd, zegt fertiliteitsarts Esther van Duinen van het St. Antonius ziekenhuis. "We zien dat meer koppels moeite hebben om hun kinderwens in vervulling te laten gaan, omdat we in onze maatschappij steeds later kinderen krijgen. "We vermoeden dat de kwaliteit van eicellen achteruitgaat naarmate een vrouw ouder wordt. Vanaf 35 jaar maakt dit een significant verschil." Zo heeft een stel onder de 25 jaar 80 procent kans om binnen het eerste jaar zwanger te worden, vanaf 35 jaar en ouder is dit nog maar 50 procent.

'Als er niets mis is, waarom lukt het dan niet?'

Die leeftijd is iets wat eigenlijk alleen voor vrouwen uitmaakt. "We hebben de laatste decennia natuurlijk een aantal maatschappelijke veranderingen gezien", zegt Van Duinen. "Vrouwen studeren, werken en willen carrière maken, daarbij hoort ook dat ze over het algemeen later een partner krijgen en aan kinderen beginnen. Maar onze vruchtbaarheid is niet mee veranderd."

"Maar vruchtbaarheid is natuurlijk niet alleen een vrouwenkwestie", benadrukt Van Duinen. Is er na een jaar nog geen zwangerschap? Dan word je meestal bij de huisarts doorverwezen voor verder onderzoek. "Als er inderdaad problemen zijn, ligt dat in 30 procent van de gevallen aan de man, 30 procent van de gevallen aan de vrouw, 30 procent van de tijd weten we het niet en de overige 10 procent is een mengbeeld." Dat betekent dat er regelmatig geen concrete oorzaak lijkt te zijn, wat een passende behandeling moeilijk maakt. "Dat is heel frustrerend voor mensen, want: als er niets mis is, waarom lukt het dan niet?"

Oorzaken en oplossing

Naast leeftijd zijn er ook andere mogelijke beren op de weg naar een 'spontane zwangerschap'. "Zo kunnen de eileiders afgesloten zijn of vrouwen hebben minder regelmatig of vrijwel geen eisprong", zegt hoogleraar voorplantingsgeneeskunde Frank Broekmans van het UMC Utrecht. "Bij een man kan de zaadkwaliteit sterk verminderd zijn. Dat heeft te maken met de bewegelijkheid van de spermacellen, die niet snel genoeg zwemmen om de eicel te bevruchten."

Wanneer geen van deze drie oorzaken wordt vastgesteld, kunnen koppels nog steeds op een natuurlijke manier zwanger worden. "Zolang er nog een eisprong is, ben je als vrouw in principe vruchtbaar. Het duurt soms alleen wat langer", legt Van Duinen uit. Maar omdat niet iedereen de tijd heeft om daarop te wachten, wordt er in het ziekenhuis vaak een optelsom gemaakt. Broekmans: "De resultaten van de onderzoeken worden daarin meegenomen, zoals leeftijd, hoe lang een stel al probeert zwanger te worden en of iemand al zwanger is geweest. Afhankelijk van wat daar uitkomt, kan worden bepaald of het nog zinvol is om een tijdje zelf te blijven proberen omdat de kans op een spontane zwangerschap nog best groot is. Maar als die kans laag is, dan kan een stel eventueel hormonen krijgen om de cyclus te versterken, in combinatie met inseminatie van het zaad of een IVF-traject starten."

In Nederland worden vruchtbaarheidsbehandelingen vrijwel altijd vergoed, al zit daar wel een grens aan. Afhankelijk van de prognose kun je drie IVF-trajecten vergoed krijgen tot je als vrouw 44 jaar wordt.

Het neemt je leven over

Die trajecten zijn lang niet altijd makkelijk, zeker omdat er geen garantie bestaat voor een succesvolle afloop. Maar voor veel mensen zijn kinderen zo'n wezenlijk onderdeel van het leven, dat ze de hormonen, stress en eventuele risico's graag op de koop toenemen, legt Marjolein Grömminger, woordvoerder van patiëntenvereniging Freya, uit. "Als je mensen zou vertellen dat ze een jaar lang op hun kop moeten staan, zouden ze het nog doen. Als het zaadje eenmaal is geplant, zouden ze werkelijk bergen verzetten voor de garantie dat het lukt."

'Als je eenmaal bezig bent met een vruchtbaarheidstraject, is dat net een rijdende trein'

Omdat die er simpelweg niet is, is psychische of mentale ondersteuning minstens zo belangrijk, denkt Grömminger. "Het legt veel druk op patiënten, maar ook op je relatie, je seksleven en soms zelfs op je werk, want niet alle werkgevers hebben evenveel begrip voor ziekenhuisafspraken." Soms wordt die hulp vanuit het ziekenhuis aangeboden, maar daarbij wordt één belangrijk scenario vaak vergeten: wat als het niet lukt? "Als je eenmaal bezig bent met een vruchtbaarheidstraject, is dat net een rijdende trein. Uitstappen is daardoor vrijwel onmogelijk." Veel stellen denken alleen maar in volgende stappen of mogelijkheden. "Als je al zolang bezig bent, is stoppen dan überhaupt nog een optie? Dan zou alles voor niets zijn geweest."

Stel dat de stekker eruit wordt getrokken, al dan niet gedwongen, hoe pak je de draad daarna weer op? "Dat is een rouwproces waar volgens mij meer aandacht voor moet komen", stelt Grömminger.

Wat we zélf kunnen doen

Zelf hebben we ook invloed op onze vruchtbaarheid, al is die soms gering. "Roken is heel slecht voor je eicellen, net als voor spermakwaliteit", zegt Broekmans. "Waar je ook maar kijkt, hebben rokers meer moeite met zwanger worden. Het heeft een direct toxisch effect, wat ook weer af kan zwakken zodra je stopt met roken." Dat is dan weer het goede nieuws, zullen we maar zeggen. Ook wat je eet, drinkt of slikt, is belangrijk: zo zijn anabolen funest voor zaad, legt Van Duinen uit. En overgewicht en verminderde vruchtbaarheid gaan ook hand in hand. Al is het tot op heden lastig om precies te zeggen waar dat aan ligt. Broekmans: "De vraag is of je jouw metabolisme gezond kunt maken door af te vallen en meer te bewegen – en of je daarmee je vruchtbaarheid weer vergroot."

Wanneer je het beste aan kinderen kunt beginnen, heeft daarom iets weg van kans berekenen, legt Broekmans uit. "Als je vóór je 30ste begint, is de kans op minimaal één kind zo'n 100 procent, maar wil je minimaal twee kinderen, dan kun je beter al voor je 28ste beginnen. Maar dat is ook meteen de leeftijd waarop veel vrouwen net een beetje carrière gaan maken. Wat kies je dan?" Vroeger luidde het credo: 'Een slimme meid is op haar toekomst voorbereid'. "Hoewel dat onmiskenbaar heeft bijgedragen aan de emancipatie van vrouwen, zou je met het oog op voortplanting beter kunnen vasthouden aan: een slimme meid begint op tijd", concludeert Van Duinen.

Waar ligt de grens?

In sommige landen kun je tot je 50ste nog terecht bij vruchtbaarheidsklinieken en -instanties, maar die aanpak kent ook een keerzijde, denkt Broekmans. "Wij hanteren in Nederland een leeftijdgrens omdat de kans op een geslaagde IVF-behandeling ook afneemt naarmate een vrouw ouder wordt." En door aan de poort wat strenger te selecteren, kan de behandeling wel in het basispakket blijven van de verzekering. In landen zoals Spanje en België, ben je weliswaar van harte welkom als je ouder bent, maar dan moet je ook diep in de buidel kunnen tasten. Dat is zeker niet voor iedereen weggelegd.

'Dat we die grenzen opzoeken is onderdeel van ons bestaan als mens'

Om toch mee te gaan in de maatschappelijke verandering, moet er meer onderzoek gedaan worden naar de eicelontwikkeling bij vrouwen. Broekmans: "Stel dat we in de toekomst een stukje weefsel uit de eierstok kunnen halen bij jonge vrouwen, als de kwaliteit van de eicellen nog heel goed is. Wie weet kunnen we daar later wel een hele rij embryo's mee maken, dat zou een mooie oplossing zijn voor het huidige dilemma."

Toch gaan deze onderzoeken en oplossingen vaak gepaard met grote ethische vraagstukken. Moeten we echt nog aan kinderen willen beginnen als we 50 jaar zijn? "Dat we die grenzen opzoeken is onderdeel van ons bestaan als mens", stelt Broekmans. "Maar hoewel we constant op zoek zijn naar betere zorg, betere medicijnen en een langer leven, hebben we de 'beste genen' lang buiten beschouwing gelaten als het gaat om voortplanting, en dat heeft ook voor mishaps bij het nageslacht gezorgd." Denk aan miskramen of aangeboren afwijkingen. "Al die problematiek zou je op kunnen lossen met zo'n serie embryo's die zijn gemaakt uit zo'n reepje eierstokweefsel. Dan kan je selecteren op het 'mooiste' genenpakket. Het lijkt nu nog vooral dromerij, maar de technologie heeft al zoveel dingen gebracht die we van tevoren nooit voor mogelijk hadden gehouden." Al moeten deze technieken wel goed worden verankerd, inclusief de nodige richtlijnen en regels.

De Week van de Vruchtbaarheid is een Europees initiatief om meer aandacht te vragen voor vruchtbaarheid. Eén van de doelen is het taboe op vruchtbaarheidsproblematiek te verminderen.

Voor meer informatie over vruchtbaarheid en kinderwenstrajecten kun je het beste contact opnemen met je huisarts. Indien nodig verwijst die je door voor verder onderzoek.

Voor informatie van ervaringsdeskundigen of contact met andere mensen voor wie zwanger worden niet vanzelf gaat, kan je terecht bij Freya.

Lizzy van Hees