Close

Rouwbericht tussen de kattenfilmpjes

31 oktober 2020 10:10 / Social media
T Tussen de flauwe memes, verjaardagsfoto’s en trotse promoties kom je op Facebook en LinkedIn soms ineens overlijdensberichten tegen. Horen die wel thuis op vluchtige social media? En hoe kun je er het beste mee omgaan?

‘Lieve allemaal, dit is mijn laatste actie op LinkedIn.’ Een onbekende man die niet meer lang te leven heeft, blikt op LinkedIn terug op een mooi leven. Iemand in mijn netwerk heeft erop gereageerd, waardoor de man onbedoeld ook op mijn beeldscherm afscheid neemt.

Even verdrietig als confronterend zijn de overlijdensberichten die ik soms voorbij zie komen op Facebook. Een bericht waarin een vroegere collega vertelt dat zijn grote liefde is overleden, met daaronder hartverwarmende steunbetuigingen. Een bericht op de tijdlijn van een vage bekende die is overleden, geschreven door zijn familie, waardoor het in het voorbijscrollen heel even lijkt of hij zijn Facebookvrienden van zijn eigen dood op de hoogte brengt. Op Facebook, Instagram en LinkedIn zijn we open over van alles: we omarmen onze curves, praten over psychische problemen en winden ons op over de gender gap, maar overlijdensberichten wennen nooit. Zijn social media daar wel de aangewezen plek voor?

Wie kan dit lezen?

Social media zijn gangbare kanalen geworden om de hele dag door informatie over de wereld en anderen te krijgen, zegt Marcel Becker, universitair hoofddocent ethiek aan de Radboud Universiteit. Maar het kan verwarrend zijn om tussen de kattenfilmpjes, babyfoto’s en fake news-berichten een overlijdensbericht te zien, die ook nog eens net zo snel weer uit het zicht verdwijnt als al die flauwekulberichten en blije foto’s. “Als je een bericht met die zwaarte en eigenheid ziet tussen allerlei vluchtige berichten die via hetzelfde kanaal worden gecommuniceerd, kan dat raar binnenkomen,” zegt Becker. “Zulke verdrietige berichten zijn niet bedoeld om snel doorheen te scrollen; je moet er even bij stilstaan en ze soms een paar keer lezen.”

Het herinnert ons eraan dat we onze tijd zitten te verdoen op social media

Toch zijn social media niet per definitie ongeschikt om zulk leed te delen, vindt hij: het ligt er alleen aan wat je deelt, en waar. Een mooie rouwkaart verspreiden onder je WhatsApp-contacten valt ook onder social media, maar is toch wat intiemer. En niet iedereen kan het zien en terugzoeken. “Internet heeft een ongebreideld ijzeren geheugen: alles wat je deelt, is over tien jaar nog te vinden,” zegt Becker. “Als je zo’n bericht wilt plaatsen, zou je je dus goed moeten afvragen: deel ik dit met een selecte groep of met Jan en alleman? En wat zijn daar de juiste kanalen voor?”

Dat intieme, kwetsbare berichten tussen meningen over zwarte piet en geinige memes terechtkomen, kan ook een mooi contrast zijn: het herinnert ons aan de vergankelijkheid van ons leven – en het feit dat we onze tijd aan het verdoen zijn op social media. Dat zegt Marcelino Lopez, psycholoog en auteur van Liefde in tijden van Facebook. “Onze aandacht wordt tegenwoordig voor een groot gedeelte weggezogen door die smartphone of computer, maar het echte leven, met mensen van vlees en vloed, is daarbuiten. Zo’n overlijdensbericht herinnert mij eraan dat ik wel wat meer aandacht mag besteden aan de mensen van wie ik hou.”

Wat wel en niet op social media ‘thuishoort’, is een kwestie van eigen gedrag en voorkeuren, zegt Lopez. Sommige mensen delen rustig intieme details uit hun leven en voelen zich daar comfortabel bij, voor anderen voelt dat als ongemakkelijk en ongepast – alsof ze met een megafoon op een plein schreeuwen om aandacht. Maar voor veel mensen zijn social media ingeburgerd in het dagelijkse leven, en daar hoort ook het delen van slecht nieuws bij, vindt hij. “Zeker als het gaat om iets wat je niet kunt negeren, zoals de dood van een naaste. Al zal iemand die dagelijks of wekelijks interactie heeft met volgers of vrienden zich wel eerder geroepen voelen om een intieme, heftige gebeurtenis te delen dan iemand wiens socialmediagebruik nihil is.”

Hart onder de riem

Of social media een geschikte plek zijn om met rouw en verlies bezig te zijn, verschilt per persoon – de een verwijdert de pagina van een overledene het liefst direct, de ander maakt er een digitale herdenkingsplek van.

Maar waarom plaatsen nabestaanden eigenlijk zo’n bericht op social media? “Mogelijk helpt het sommige mensen in hun rouwproces,” antwoordt Maarten Eisma. Hij is universitair docent aan de Rijksuniversiteit Groningen en doet zo’n tien jaar onderzoek naar verliesverwerking. “Een korte zoektocht in de wetenschappelijke literatuur laat zien dat mensen zulke berichten delen om verschillende redenen. Om te herdenken – foto’s bekijken, herinneringen delen, je verbonden voelen met de nabestaande – bijvoorbeeld, om je gevoelens te uiten, en om verbinding te zoeken met de overledene. Je kunt anderen op social media laten weten dat je aan nabestaanden denkt en ze een hart onder de riem steken. Bovendien kun je belangrijke momenten markeren op social media. Als het een jaar geleden is dat iemand overleed of zijn of haar verjaardag voorbijkomt, kun je daar online bij stilstaan. Dat kan allemaal als helpend worden ervaren bij verliesverwerking. Bovendien kun je social media gebruiken om anderen op de hoogte te houden van belangrijke momenten, zoals iemands sterfdag.”

'Sterven is ook geconfronteerd worden met je eigen eenzaamheid'

Hoe helpend het plaatsen van zo’n bericht ook kan zijn voor nabestaanden, het kan flink schrikken zijn als je tijdens een kwartiertje verloren scrollen ineens geconfronteerd wordt met iemands overlijden. Hoe je daar als ontvanger het beste mee kunt omgaan, durft Eisma niet te zeggen: daar is bar weinig onderzoek naar gedaan. “Er zijn nog geen onderzoekers die zich hebben beziggehouden met wat je het beste kunt doen bij online rouw. Vaak zijn de gedragsregels impliciet: je leert door te kijken wat anderen doen.”

Omdat iedereen op z’n eigen manier rouwt, is er wat Marcelino Lopez betreft geen goed of fout in de manier waarop je reageert. “Of je nou een prachtig geschreven verhaal met foto’s deelt of een klungelige uiting van verdriet: als het oprecht is, lijkt het me prima. Zelfs niet reageren, omdat je de overledene niet mocht en niet hypocriet wilt zijn, kan. De kans is groot dat het niemand opvalt.”

Ook een naderend afscheid wordt soms gedeeld op social media. Zo hield oud-wethouder Hans Nijhof zijn duizenden volgers op Twitter op de hoogte van zijn leven met slokdarmkanker, een ziekte waaraan hij vorig jaar mei overleed. Zijn eerlijke berichten over zijn ziekenhuisbezoeken, overpeinzingen en pogingen om van elke dag toch nog iets te maken werden honderden keren geliket en gedeeld. Lopez kan zich goed voorstellen dat sommige mensen hun stervensproces publiekelijk willen delen. “Schrijven, of vloggen, is ergens een lullige poging om de dood voor te zijn. Een manier om je huidige ervaring, die per definitie vluchtig is, te laten voortleven in anderen. En ondertussen iets wezenlijks van jezelf te delen.”

Als je einde nadert, wordt het vaak belangrijker en makkelijker om je intiemste gedachten en gevoelens zonder reserve te delen, zegt Lopez. “Sterven is ook geconfronteerd worden met je eigen eenzaamheid. Je doet het alleen. Het enige medicijn daartegen is om eerlijk en onomwonden te delen wat er in je omgaat nu je er nog bent. En als je eenmaal een publiek hebt – zoals schrijvers en vloggers dat hebben – is de stap om dat op Twitter te doen niet zo gek.”

Even wachten

Reageer je op een Twitterbericht over iemands naderende einde, dan kun je de ontvanger een hart onder de riem steken. Schrijf je een reactie onder een overlijdensbericht, door een naaste van diegene geplaatst, dan is het goed om te weten dat lang niet iedere afzender die digitale condoleances, huilende smileys en hartjes op prijs stellen – hoe oprecht je bericht ook is. Mensen ervaren een verlies en alles wat erbij komt kijken nou eenmaal heel verschillend, zegt Eisma. “Veel mensen zien de waarde van online rouwen, maar vinden het tegelijkertijd onprettig om onverwacht aan een nare gebeurtenis herinnerd te worden.” Bijvoorbeeld als iemand onbedoeld toch een felicitatie achterlaat op de verjaardag van de overledene, of als de overledene getagd wordt in een herinneringsbericht. “De een zoekt het op, de ander vindt het een intrusie.”

Sommige mensen storen zich zelfs aan reacties onder een overlijdensbericht, als ze die onoprecht vinden overkomen. Denk aan iemand die overdreven veel foto’s en berichten over de overledene post, terwijl hij of zij die persoon helemaal niet zo goed kende. “Ook daarom is het goed om rekening te houden met de privacy-instellingen als je zo’n bericht deelt,” zegt Eisma. “En als je het deelt, doe dat dan niet direct na overlijden: zorg ervoor dat je familie en vrienden het nieuws al hebben gehoord, anders moeten zij het via social media ontdekken. Dat is pijnlijk en onpersoonlijk.”

'Het gevoel dat je pijn kunt delen is helend'

Even wachten met het delen van een overlijden op social media: dat adviseren ook Anne Margriet van de Kaa en Lisette Verheijen van Rooshert Uitvaartbegeleiding. “Al kun je niet altijd voorkomen dat het eerder online komt,” zegt Verheijen. “Soms willen de volwassenen nog niet dat er iets op Facebook wordt gezet, maar heeft een kleinkind het al geplaatst. Vooral voor jongeren zijn social media een belangrijk informatiekanaal geworden.” Daar moet dan ook ruimte zijn voor verdrietige berichten, zegt Van de Kaa. “Socialmedia-etiquette op het gebied van rouw bestaat niet, maar we proberen altijd met mensen mee te denken over afscheid op social media. Geef je iemands Facebookprofiel een herdenkingsstatus of niet? Wil je dat mensen berichten kunnen achterlaten op social media of open je liever een online condoleanceregister? En wat zet je wel en niet op Facebook of andere kanalen?”

De rouwkaart, met datum, tijdstip en locatie, kun je in elk geval beter niet openbaar op je socials zetten. Dat geldt namelijk in principe als uitnodiging, net als een rouwadvertentie in de krant. Dat kan de uitvaart zomaar veel drukker maken dan de bedoeling was, weten de uitvaartbegeleiders uit ervaring. Maar verder laten ze het aan nabestaanden om te bepalen wat ze delen en waar ze dat doen. Dat past bij iets wat zo persoonlijk is als rouw, vindt ook Marcelino Lopez: “Het gevoel dat je je pijn kunt delen is helend. Of dat nou via social media, aan de telefoon of in een rouwcentrum gebeurt.”

Kim van der Meulen