Close

De bloody discussie rondom menstruatieverlof

08 december 2020 08:12 / Carrière
I In Japan en Zuid-Korea bestaat het al decennia, maar in het Westen durft slechts een handjevol bedrijven zich eraan te wagen. Niet voor niets: de publieke opinie is tot op het bot verdeeld over de invoering van het menstruatieverlof.

Van buikkramp en misselijkheid tot migraine en zelfs depressieve gevoelens: veel vrouwen zetten zich maandelijks schrap voor een arsenaal aan menstruatiegerelateerde misère. In 2016 schreeuwde Humberto Tan het nog uit toen hij live in de RTL Late Night studio aan een menstruatiesimulator werd gezet. Bezweet en verwilderd wist hij nog net "Het is écht kut" uit te brengen.

Het fragment is pijnlijk herkenbaar voor veel vrouwen, voor wie dit geldt als maandelijkse kost. Marie Lotte Hagen, een van de vrouwen achter feministisch platform DAMN, HONEY, vertelt: "Ik heb erg veel last van mijn menstruatie. Er zijn elke maand eigenlijk wel één of twee dagen waarop ik mijn huis liever niet uitkom, omdat ik zo hevig bloed en dat simpelweg onwijs onhandig is wanneer je buitenshuis bent." Sommigen zien in menstruatieverlof de oplossing: in een aantal Aziatische landen al decennialang gemeengoed, in het Westen is het nog zeer omstreden.

Humberto Tan aan de menstruatiesimulator

Al in 1947 voerde de Japanse regering menstruatieverlof in om menstruerende vrouwen te beschermen tegen slechte arbeidsomstandigheden en ondermaatse sanitaire voorzieningen. Eerder een noodzaak dan een luxe, maakte toen ruim een kwart van de vrouwelijke arbeidskrachten gebruik van het verlof. Goed voorbeeld doet goed volgen en niet veel later voerde de Zuid-Koreaanse regering eenzelfde regeling in. Ook in India en China gaan steeds meer bedrijven en regio's overstag. Deze ontwikkelingen staan in schril contrast met de situatie in het Westen: vrijwel nergens in de Verenigde Staten, Australië of Europa is het menstruatieverlof opgepikt. Hoe dan ook, maakt het overal de tongen los.

Negen dagen werkverlies

Het wordt zowel voor- als tegenstanders extra moeilijk gemaakt door een pijnlijk gebrek aan data over wat zo'n menstruatieverlof nou daadwerkelijk doet, zegt professor Elizabeth Hill van de Australische University of Sydney. Zo blijven argumenten voor beide standpunten veelal gebaseerd op anekdotisch bewijs en wordt een groot deel van het debat gevoerd in het luchtledige. Zonde, want dat maakt het probleem niet minder urgent. Cijfers over hoeveel werkende vrouwen te lijden hebben onder hun menstruatie zijn er wel: grootschalig Nederlands onderzoek suggereert dat vrouwen jaarlijks gemiddeld negen dagen aan geconcentreerde werktijd verliezen. 14 procent van de ondervraagden gaf aan zich weleens ziek te hebben gemeld wegens menstruatieklachten, maar liefst drie op de vier vrouwen zegt last te hebben van premenstrueel syndroom (PMS). Tegelijkertijd durft slechts twintig procent er openlijk voor uit te komen wat er écht aan het verzuim ten grondslag ligt.

Over het bestaan van het probleem valt niet te twisten, over de oplossing des te meer. Barkha Dutt, de vrouw achter het scherpe opiniestuk met de nietsverhullende titel I'm a feminist. Giving women a day off for their period is a stupid idea, ziet in een menstruatieverlof juíst een extra manier om vrouwen tijdens hun menstruatie van de samenleving buiten te sluiten - iets wat in haar thuisland India al te vaak gebeurt. Volgens Dutt wordt een gelijkwaardig gesprek over menstruatie uit de weg gegaan en versterkt de maatregel het idee van onwrikbare biologische verschillen tussen man en vrouw. Een overtuiging die in veel gevallen de vermeende mannelijke superioriteit zou bevestigen en – natuurlijk – al jaren door feministen wordt bevochten.

Een ander veelgehoord argument van tegenstanders is dat menstruatieverlof het voor werkgevers onaantrekkelijker maakt om vrouwen aan te nemen. Een vergelijkbaar verschijnsel zien we namelijk nu al terug op de arbeidsmarkt: in het langdurige ouderschapsverlof dat vrouwen wél krijgen, en mannen niet – medeoorzaak van de loonkloof. Als het aan Dutt ligt, betekent invoering van het menstruatieverlof dus een aanzienlijke stap achteruit.

Zich ziekmelden deden ze niet, 'omdat het er nu eenmaal bij hoort'

Toch wordt er in 2017 door het Italiaanse parlement gedebatteerd over de invoering van menstruatieverlof, een long shot, maar het betekent wél een heropening van een belangrijk gesprek. Al een jaar eerder probeerden het echtpaar Peter de Vroed en Anke Verhagen, oprichters van het Menstruatie Voorlichtingsinstituut, menstruatieverlof met een petitie op de Nederlandse politieke agenda te krijgen. Uit hun eigen enquête kwam naar voren dat 90 procent van de vrouwen tijdens haar menstruatie behoefte heeft aan meer rust. Deze boodschap nemen ze mee wanneer ze aankloppen bij het bedrijfsleven. Door daar met vrouwelijke werknemers in gesprek te gaan, hebben ze ingezien dat een verlof toch niet per definitie de oplossing hoeft te zijn. Sommige vrouwen hebben juist behoefte aan beweging en afleiding, anderen geven aan graag thuis te willen werken. Zoveel mensen, zoveel wensen - zeker als het aankomt op zoiets persoonlijks als je cyclus.

Anderhalve dag menstruatie

Deze benadering wordt wereldwijd al door een paar voorlopers toegepast. Neem Coexist, een kleine sociale onderneming in Bristol, waar ze menstruatie bespreekbaar proberen te maken door voor elke vrouwelijke werknemer een passende oplossing te vinden. Manager Bex Baxter vertelt hoe zij vrouwen dubbelgeklapt van de pijn boven hun bureau heeft zien hangen. Zich ziekmelden deden ze niet, 'omdat het er nu eenmaal bij hoort'.

Dat is iets wat Nydia van Voorthuizen, van DAMN, HONEY, herkent: "Juist doordat veel vrouwen het zien als een kwestie van 'de schouders eronder en door', maakt dat er niet openlijk over gesproken wordt. Door het heersende taboe is de ware omvang van het probleem niet zichtbaar voor managers, en dat is een gemiste kans." Coexist ziet zichzelf in de voorhoede van een grotere maatschappijbrede verandering. Hoewel menstruatiecycli tussen vrouwen onderling erg kunnen verschillen, zijn er in de gevolgen van de cyclus wel degelijk grote lijnen te ontwaren, zegt Pam McCarthy, de menstruatie-expert die Coexist door deze beleidsverandering heen heeft geloodst. Vlak voor de eisprong zitten vrouwen hoger in hun energie, tijdens de menstruatie is het beter 'hen niet met werk te overladen'.

Menstruatieverlof en vrouwenemancipatie hoeven niet hand in hand te gaan

Hoewel deze biologisch deterministische visie veel feministen zoals Dutt tegen de borst stuit, raakt hij onder veel anderen juist in zwang. Eerder dit jaar spraken wij auteur Daan Borrel over De cyclus strategie, de menstruatiebijbel die vrouwen leert over de consequenties van de verschillende hormonale fasen van de cyclus. "Het veranderde mijn blik op mezelf volledig, en maakte dat ik een stuk liever en geduldiger werd met mezelf en mijn lichaam dat soms niet meewerkte. Ik ben niet de enige die blij is met wat meer duidelijkheid over gierende hormonen", aldus Daan.

Anke Verhagen van het Menstruatie Voorlichtingsinstituut, die naast ervaringsdeskundige ook cyclus coach is, zegt dat ze, door naar haar lichaam te luisteren, erachter is gekomen dat één dag complete rust haar een hoop ellende bespaart. "Als ik ongesteld word, dan doe ik die dag ook echt niets", vertelt ze. "Ik ben gewoon onder zeil en zo kan mijn lichaam heel snel herstellen. Op dag twee is mijn energielevel weer op peil. Ik merk het meteen als ik niet luister naar mijn lichaam. Ik menstrueer dan vijf dagen in plaats van anderhalve dag."

Barsten in taboe

Ondanks de verdeeldheid in de maatschappij als het aankomt op het menstruatieverlof, gloort er ook hoop. Dat het debat wordt gevoerd en door de jaren heen aan terrein heeft gewonnen, is namelijk al een overwinning op zich. Meghan Markle schreef twee jaar geleden nog een opiniestuk in TIME Magazine over het grote taboe dat op de menstruatie ligt en de desastreuze gevolgen hiervan in landen zoals India. Maar ook in Nederland blijft het onderwerp vaak onbesproken. Kenniscentrum voor seksualiteit Rutgers kaartte vorig jaar het belang van openheid over menstruatie op scholen aan: iets waar het nog behoorlijk aan schort. De voorlichting op basisscholen is zeer beperkt, laat staan dat er maandverband en tampons beschikbaar zijn voor meisjes die dit nodig hebben. Het recente nieuws uit Schotland, waar menstruatieproducten binnenkort gratis aan de bevolking worden verstrekt, veroorzaakt nog meer barsten in het menstruatietaboe (waar zelfs een uitvoerige Wikipedia-pagina voor bestaat).

De dames achter DAMN, HONEY zien kansen voor hervorming. Van Voorthuizen: "Alle mensen, ongeacht gender, hebben zo nu en dan een goede reden waardoor ze niet elke dag in staat zijn acht uur lang optimaal productief te zijn. Of het nu door menstruatieklachten, rouw, stress of gewoon een slechte week komt. Het zou goed zijn als er op de werkvloer meer openheid bestaat om hierover het gesprek aan te gaan. Misschien moeten we de discussie breder trekken dan deze focus op menstruatie."

Uit het voorbeeld van Japan blijkt al dat de invoering van een menstruatieverlof niet per se zaligmakend is. Het kan er dan wel zijn, maar niet eens één procent van de Japanse vrouwen geeft aan het ooit te hebben gekregen, vermeldt dit artikel van CNN. Het land loopt achter als het aankomt op gendergelijkheid op de werkvloer en is zo het levende bewijs dat het menstruatieverlof en vrouwenemancipatie niet zomaar hand in hand hoeven gaan.

Annemieke van Straalen