Close

De kerstgeest van toen, nu en later

25 december 2020 01:12 / Feestdagen
N Niks geen glitterjurken, deze feestdagen zitten we met knusse truien en sloffen in onze huizen verscholen. Een mooi moment om te kijken hoe Kerst vroeger werd gevierd én hoe we dat in de toekomst zullen doen. “Kerst is een feest van licht. Dat zal het altijd blijven.”

De geest(en) van het verleden

De donkerste dagen van het jaar. Of je ze nu gezellig vindt of een winterdippige ramp, feit is dat we de ze al heel lang 'vieren'. De 'overwinning van het licht over duisternis' of de 'terugkeer van het licht', kent een traditie die al duizenden jaren oud is. Van Mesopetamië tot Perzië en Palestina: in elke cultuur had men een eigen versie van het lichtfeest. De Kelten kenden Alban Arthan, waarbij de zonnegod, koning Arthur, overlijdt en weer tot leven komt. De Romeinen vierden Sol Invictus, de hergeboorte van de zonnegod. In het Romeinse Rijk werden overigens rond het jaar 200 na Christus zoveel verschillende lichtfeesten gevierd, dat 25 december werd ingesteld als nationale feestdag. Het was de bedoeling de heidense feesten te christianiseren, waarbij de mooiste elementen van diverse culturen werden samengevoegd tot één nieuw geheel.

Volgens Lieke Lamb, trendwatcher en innovatiestrateeg, is dat ook bij ons kerstfeest het geval. "Als je kijkt naar het verleden, zie je dat het kerstfeest altijd aan verandering onderhevig is geweest. Kerst is het resultaat van syncretisme, van sprokkelcultuur, waarbij verschillende godsdiensten naar elkaar toe groeien. De mooiste dingen van elkaars religie worden gebruikt, dit noemen we religiewinst. Het kerstfeest is nog altijd in beweging en krijgt in de toekomst ongetwijfeld weer invloeden mee, tot de islam aan toe."

'Met vreugdevuren probeerden ze de zon terug te krijgen'

Veel van onze tradities komen niet alleen voort uit religie, maar juist ook uit het heidense Joelfeest, dat zijn oorsprong heeft in de Germaanse cultuur (die wordt gedefinieerd door mensen die Germaans spraken in West- en Noord-Europa, ongeveer 2000 jaar geleden).

Yvonne Vrijhof is natuurheks. Ze geeft opleidingen, schreef een boek over de kracht van de natuur en kent de traditie van de Germaanse cultuur. "Voor de Germanen was de natuur heel belangrijk, het was hun tempel. Hun tradities waren volledig op de natuur gericht. Met Joel werd de terugkeer van het licht gevierd. Germanen waren nog niet zover ontwikkeld dat ze zeker wisten dat het licht na de donkere dagen zou terugkeren. Die onzekerheid boezemde angst in. Met behulp van vreugdevuren probeerden zij vanaf midwinter, op 21 december, de zon terug te krijgen. Dat ging er overigens niet lichtzinnig aan toe: zelfs hele bomen werden in brand gestoken als offer voor de lichtgoden."

Vanaf midwinter gingen de twaalf heilige nachten in, die duren tot 1 januari. Vrijthof: "Het was de periode dat Wodan met zijn paardenslee door de lucht ging. A la Game of Thrones werd hij gevolgd door een leger jammerende, dode zielen. Als de slee van Wodan de aarde raakte, werd er weleens een mens meegepikt. Met vuur en herrie werd tijdens de zogenaamde rooknachten geprobeerd de kwade geesten te verjagen."

De twaalf heilige nachten waren bedoeld voor orakelen, kijken wat eraan komt in het nieuwe jaar. Yvonne Vrijthof: "Het is een tijd van rust en bezinning. De Joeltijd is een 'tussentijd', waarbij de natuur stilstaat. Vroeger werden daarom draaiende dingen, zoals klokken, op drie dagen dat de zon stilstond, tijdens de zonnewende, stilgezet. Daarna gaat het wiel weer langzaam draaien en komt de zon weer terug."

Zelf viert ze de Joeltijd zoals de Germanen deden, al is ook dat feest aangepast aan de tijd waarin we leven: "Ik steek bijvoorbeeld geen levende bomen in de brand om de goden te eren. Wel brand ik kaarsen om het licht te verwelkomen. Ik houd nauwkeurig mijn dromen bij in deze periode van bezinning, omdat je dan extra veel boodschappen doorkrijgt. Ook voer ik rituelen uit. Zo zoek ik een Joeltak in het bos, een afgevallen eikentak. De eik staat voor de terugkeer van het licht."

De maretak stond bij de Germanen voor vrede. "De Germanen mochten rond midwinter geen ruzie maken of oorlogen beginnen, dat zou een slecht jaar opleveren. Er moest vrede zijn en onder de maretak werd vrede gesloten."

'Nu wordt duidelijk dat we helemaal niet zo individualistisch zijn'

Waarom zijn rituelen, welk lichtfeest je ook viert, daarbij zo belangrijk? Volgens Vrijthof geven rituelen een moment van bezinning. "Bovendien kun je er een bepaalde energie mee opwekken. Dat hoeft niet eens bewust zijn, soms kun je dat ook gewoon voelen in de natuur. Een voorbeeld is Imbolc, wat ‘in de buik’ betekent. Er zitten vormeloze spruitjes in de grond, de eerste sneeuwklokjes lossen de belofte van de lente in. Je voelt de kriebels in je buik. Als de lente op komst is, voel je dat. Het hangt letterlijk in de lucht."

In de geest van het heden

Maar voor we zijn aangekomen bij de lentekriebels, staat ons nog een bijzondere Kerst te wachten. Eentje die anders is dan we ooit hebben meegemaakt. Zonder grootse plannen, zonder families aan grote tafels.

Lamb: "We mogen niet naar buiten. Wat je ziet is dat mensen dit jaar extra losgaan op knusheid en kneuterigheid. De foute kersttrui is allesbehalve op zijn retour. We zitten gezellig thuis in onze knusse trui, met gekke sokken, een gezellig dekentje erbij. Ook gaan we dit jaar los met verlichting. Kijk maar naar al die 'drive through' straten, helemaal over the top versierd. Het afgelopen jaar was voor veel mensen een zwaar jaar. We hebben behoefte de wijk te versieren, en om dat met zijn allen te doen. Wat dat betreft wordt nu duidelijk dat we helemaal niet zo individualistisch zijn als altijd wordt gezegd, we zoeken elkaar juist op als troost. De gemeenschapszin is dit jaar bijzonder sterk. Buren proberen er, op gepaste afstand natuurlijk, samen het beste van te maken."

Wat daarbij wel erg jammer is, is dat we dit jaar niet los mogen met vuurwerk. Volgens Yvonne Vrijthof willen we ons graag overgeven aan deze oergevoelens. Ze snapt het maar al te goed dat er mensen zijn die balen dat er geen rotje de lucht in mag. "Ik ben zelf geen groot fan van vuurwerk, maar ik snap dat het jammer is dat we dit jaar de boze geesten niet mogen verjagen. Het hoort bij het oergevoel van mensen, dat zit zo diep in ons DNA. Wat dan wel weer fijn is, is dat dit jaar een kans biedt om het gedwongen rustiger aan te doen. Ik ben heel benieuwd hoe dat ons zal bevallen."

De geest heruitgevonden

Goed. Dit jaar nemen we dus gedwongen rust, in onze foute truien onder onze knusse dekens, zonder spetterend vuurwerk en kussende buren, vrienden of familie. Dan willen we ook graag weten: wat brengt de geest van de toekomst?

Een eerste constatering is dat een echt witte Kerst steeds zeldzamer gaat worden als gevolg van opwarming van aarde. De kans op een witte Kerst neemt steeds verder af, stelt klimaatwetenschapper Kiane de Kleijne. Het tij kan nog gekeerd, maar dan moeten we snel in actie komen om verdere opwarming van de aarde tegen te gaan.

En niet alleen wat betreft de sneeuw moeten we veranderen, natuurlijk. Duurzaamheid zal een belangrijk thema worden de komende jaren. Lieke Lamb: "Dat betekent dat vlees er langzamerhand uitgaat als paradepaardje van het diner. De rollade of kalkoen zal niet meer het pronkstuk zijn. Het zal wel even duren voordat we helemaal vegetarisch worden, maar het accent zal wel van het vlees verschuiven." Überhaupt wordt duurzaam eten belangrijker, en dan vooral lokaal en van het seizoen. Of dat betekent dat boerenkool het pronkstuk wordt, weet ze niet, maar we gaan het wel dichter bij huis zoeken, qua eten.

'Hoe warmer december wordt, hoe meer we samen naar buiten willen'

Het thema duurzaamheid is ook van invloed op de rol van de kerstboom. Lamb: "Het is als consument zo moeilijk om erachter te komen wat duurzamer is: een nepboom of een echte. Want de parken waar ooit kerstbomen stonden, daar zie je nu flats herrijzen. Of dat nou beter is voor onze natuur… Door een kerstboom te kopen, kun je de kerstboomparken in stand houden en er een stukje natuur mee redden. De bomen zorgen ook nog eens voor schone lucht zolang ze in de aarde staan."

Als consument weet je dus niet altijd waar je goed aan doet. "Wat je daarom duidelijk ziet, is dat mensen helemaal geen boom meer in huis halen, vooral als ze kleiner behuisd zijn. Er komt dan iets anders voor in de plaats, bijvoorbeeld een boom gemaakt van kerstballen aan touwtjes, of houten latjes die versierd worden. Voor het publiek blijft de boom nog wel, als blikvanger, op grote pleinen in de steden bestaan. Licht wordt ook steeds belangrijker. Alles led, zodat het niet te veel stroom kost. We willen de boel met licht versieren."

En, nu de witte Kerst passé lijkt, ziet Lamb een beweging naar buiten: "Hoe warmer het wordt rond december, hoe meer wij hier met zijn allen naar buiten willen. Denk daarbij aan buurtborrels, buiten barbecueën (met alternatieven voor vlees), kerstmarkten: het is allemaal in opkomst. We hangen enorm naar gezelligheid en gemeenschapszin."

Kerst zal dus veranderen, maar niet in grote mate, denkt Lieke Lamb. "Wat is 'het concept van kerst'? Je verstoppen voor de kou. Het is het geloof, bidden, anderen helpen. Een feestje, lekker eten, je huis versieren en zorgen dat je in de lente alles weer opengooit en aan de schoonmaak begint. Kerst is een feest van licht. Dat zal het altijd blijven. Dat concept verandert in wezen niet, alleen de verschijningsvorm wordt anders. De een zet een plant neer, de ander hangt alleen ballen op, met het geruststellende idee dat we elkaar in ieder geval blijven opzoeken."

Verderop in de toekomst, over zo’n dertig tot vijftig jaar, voorspelt ze dat de traditionele vorm van Kerstmis vervangen is door een 'algemener' winterfeest, waarbij we één moment hebben waarop we cadeaus uitwisselen, en niet, zoals nu, verspreid over meerdere feestdagen, zoals Sinterklaas. Volgens haar zal de rol van de kerk bij Kerstmis afnemen. Lamb: "Er zal altijd een harde kern gelovigen zijn die Kerstmis op de traditionele manier zal blijven vieren. Maar ik zie verder een verschuiving naar een algemener 'lichtfeest'. We zullen altijd de armen blijven helpen, nadenken hoe het jaar is geweest. De buitenwereld dwingt je daar ook toe: het stemt je nederig en nadenkend: wat heb ik bereikt dit jaar, wat wil ik anders doen? Dit hoeft alleen allemaal niet meer expliciet vanuit de kerk te gebeuren. Het gaat om licht in de duisternis, nadenken over ons leven, lief zijn voor elkaar. Daar zal in wezen niets aan veranderen."

En zo is de cirkel weer rond. Moge het licht snel wederkeren. Fijne feestdagen!

De magie van Kerst

Toen de Eerste Wereldoorlog begon, zomer 1914, dachten soldaten voor de Kerst weer thuis te zijn. Maar het liep anders. Tegen Kerst 1914 waren er een miljoen soldaten dood. De jaren erna zou een bloedige oorlog worden uitgevochten in de loopgraven van Vlaanderen tot aan de Zwitserse Grens. In die jaren was er één prachtig lichtpuntje; de dag dat vijandige soldaten besloten gezamenlijk Kerst met elkaar te vieren. Op Kerstavond 1914 hoorde Albert Moren van het Second Queens Regiment, in een stuk niemandsland bij het dorp La Chapelle ’d Armentieres, Duitse soldaten prachtig Stille nacht zingen. "Ik zou het nooit vergeten, het was een van de hoogtepunten uit mijn leven", zou hij daar later over zeggen. De Britten beantwoordden de Duitsers met First Noel. Zo ging het afwisselend door, tot ze gezamenlijk O Come All Ye Faithful in het Latijn zongen.

Op andere plekken in de loopgraven werd tabak uitgewisseld. Duiters en Britten zochten elkaar op en raakten met elkaar in gesprek. Op Eerste Kerstdag werden cadeaus uitgewisseld, werd er gezamenlijk gevoetbald, werden groepsfoto’s genomen en feestmalen genuttigd. Op één plek werd zelfs een fles Veuve Cliquot ontpopt! Op meerdere plekken in Europa, tijdens deze bloedige oorlog, zochten soldaten elkaar op en waren de mannen één nacht geen vijanden, maar vrienden, en vierden zij gezamenlijk de magie van Kerst. 

Bron: Laten we elkaar dit kerstverhaal vertellen. Juist nu, van Rutger Bregman, De Correspondent, 25 december 2017

Franke van Hoeven

LEES MEER OVER