Close

Vrolijk verder met de feministische revolutie

24 februari 2021 11:02 / Voorvechters voor vrouwenrechten
zohra moosa in het kantoor van Mama Cash
zohra moosa in het kantoor van Mama Cash
H Het is niet in een boksring of op een slagveld, maar waar wordt de strijd voor vrouwenrechten en gendergelijkheid dan wel uitgevochten? En door wie? Redacteur Peper Hofstede gaat op bezoek bij vijf mensen die iedere dag weer voor ons op de barricaden staan. Met deze keer: zohra moosa, die zich als directeur van Mama Cash inzet voor de feministische revolutie.

zohra moosa, tegenwoordig 42, was begin twintig toen ze besloot de kapitalen in haar naam te lozen. “Ik las op dat moment veel boeken van de schrijver bell hooks, die ook geen hoofdletters in haar schrijfnaam gebruikt. Dat deed ze om het werk dat ze deed meer belang te geven dan wie ze zelf was. En dat resoneerde bij mij”, vertelt ze me als ik haar opzoek in het prachtige Mama Cash-kantoor in Amsterdam, een voormalig GGD-kantoor uit de jaren '30. Er zijn maar weinig collega’s – de meesten werken thuis – maar het vrolijke activisme is overal zichtbaar in posters en spreuken. zohra: “Als je zo jong bent wordt er zo’n beetje van je verwacht dat je dat soort ongewone dingen doet, maar ook nu past het nog goed bij hoe ik me voel. Ook in mijn rol hier. Onze organisatie had al een sterke reputatie voordat ik er kwam en zal als ik straks weer vertrokken ben, blijven floreren. Ik zie mezelf als een tijdelijke beheerder, in die zin is mijn naam niet belangrijk. Tegelijkertijd moet het ook weer niet de hele tijd gaan over het ontbreken van de hoofdletters, dus als het handiger is ze wel te gebruiken, laat ik ze rustig staan.”

Voor wat ze wél belangrijk vindt, kan ze haar hart ophalen als directeur van Mama Cash, de organisatie die sinds 1983 als eerste en grootste fonds wereldwijd feministisch activisme financiert. Want de kapitalen in haar naam mogen dan ontbreken, zohra is wel een vrouw van Grote Woorden. Feminisme, Revolutie, Machtsstrijd: uit haar mond klinkt het niet groots en meeslepend, maar gewoon concreet en logisch. En: te verwezenlijken.

'Er zijn mensen met een groot belang bij het behouden van de status quo'

Neem die revolutie bijvoorbeeld, want wat moeten we daaronder verstaan? Is het een plein vol demonstrerende mensen, een gewapende opstand, een regering die van het ene op het andere manier omver wordt geworpen? Nee, zegt zohra, een revolutie voltrekt zich langzaam. Met talloze mensen die zich jarenlang, soms decennialang, inzetten om verandering teweeg te brengen. Wat we op het nieuws zien en graag ‘de revolutie’ mogen noemen, is slechts het omslagpunt. “Het woord ‘revolutie’ klinkt nogal dramatisch, maar betekent eigenlijk gewoon sociale verandering”, vertelt ze. “Het was zo, en nu is het zo en dat hebben we genormaliseerd. Neem het stemrecht voor vrouwen; nu vinden we het absurd, het idee dat vrouwen niet zouden mogen stemmen. Maar toen was het revolutionair. Of de transatlantische slavenhandel: hoe bedoel je dat we mensen zomaar kidnapten en martelden? Dat is absurd. En toch deden we er eeuwen over om tot die conclusie te komen. Wat ik maar bedoel is: een revolutie is een complex proces, maar met een simpel doel.”

Machtsverschuiving

Het doel van deze complexe revolutie is voor haar volstrekt helder: afscheid nemen van het patriarchaat en een wereld creëren waarin iedereen over de hele wereld gelijkwaardig is. Van die slow revolution is zohra zelf een stralend onderdeel. Haar enthousiasme spat ervan af: feminisme is mooi en belangrijk en iets wat je allemaal samen aangaat. Daarbij wisselt ze voortdurend van register: van praktisch en to-the-point naar gloedvol en bevlogen. “Ik ben volledig toegewijd aan de feministische beweging en wil iedereen uitnodigen daaraan mee te doen. Ik wil ze inspireren en ze deelgenoot maken aan het veranderen van de wereld, zodat die mooier wordt.”

Een van de vele posters op het kantoor van Mama Cash
Een van de vele posters op het kantoor van Mama Cash

Wat staat er dan nog in de weg, vraag ik haar, als het doel toch zo simpel is? “Over een groot deel van onze doelen bestaat wel consensus. Over het idee dat geweld tegen vrouwen verkeerd is bijvoorbeeld. Maar aan de andere kant zijn er nog genoeg plaatsen waar verkrachting binnen het huwelijk niet als misdaad wordt gezien. Uiteindelijk gaat het om een machtsstrijd. Dat willen we vaak niet helemaal onder ogen zien, dat er mensen zijn met een groot belang in het behouden van de status quo. Het is niet per ongeluk dat vrouwen minder macht hebben dan mannen. Dat is opzettelijk zo. Sommige mensen profiteren, ze winnen aan privilege en macht, het helpt ze verder in het leven, ze gedijen er goed bij. En natuurlijk is het niet makkelijk om dat op te geven. Machtsverschuivingen gebeuren meestal niet omdat mensen hun macht vrijwillig opgeven, toch? Macht moet je pakken. Dus daar ontstaat een machtsstrijd, en die is waarachtig.”

Dat gevoel voor rechtvaardigheid en solidariteit werd zohra in haar opvoeding als moslim met de paplepel ingegeven, een gevoel voor raciale verhoudingen ontwikkelde ze noodgedwongen toen haar familie begin jaren ’80 wegens alomaanwezig racisme vanuit Engeland naar Canada vertrok. Al toen ze 12 was sloot ze zich aan bij de women’s issues club op school. Activisme was dus een logische stap, later aangevuld met academische en professionele verdieping. “Daarom kan ik denk ik helpen met bruggen slaan tussen die werelden. Ik ken het activisme van de straat, confrontaties met de politie en alles. Maar ik ken de wereld van overheden en NGO’s inmiddels ook goed en ik heb het idee dat ik als een soort vertaler tussen die werelden kan fungeren.”

Hoe ziet dat er dan in de praktijk uit? Zoals de naam van de organisatie al aangeeft gaat het om de centen: zorgen dat er geld beschikbaar komt voor feministische activisten die dat nodig hebben, waar ook ter wereld. Of zoals zohra het zegt: connecting people who care with people who dare. Ze heeft een goede dag als ze met beide partijen contact kan hebben. “Als ik spreek met een donateur die gepassioneerd is over onze doelen en die gelooft in solidariteit, en daarna hoor van activisten, waar ze mee bezig zijn, en hen een subsidie toe kan kennen. Dat is zo lekker concreet aan beide kanten en ik weet dat het een verschil gaat maken.”

Op het scherpst van de snede

Die concrete bijdrage gaat naar verschillende projecten – van georganiseerd tot informeel, van NGO tot collectief – zolang ze maar zelfsturend zijn, wat betekent dat als het over Nigeriaanse meisjes gaat, er Nigeriaanse meisjes aan het hoofd van de organisatie staan en als het over vrouwen met een handicap gaat, die vrouwen er de boel bestieren. Het gaat er maar om dat het groepen zijn die voor hun eigen belangen opkomen. En daarbinnen ligt de focus op zaken die het meest controversieel zijn of juist het minst besproken worden.

“Op het scherpst van de snede valt vaak de grootste winst te halen. Neem sekswerkers bijvoorbeeld, die steunen wij, want bij hen komen verschillende mensenrechtenkwesties samen. Het idee dat vrouwen zelf zeggenschap hebben over hun seksualiteit en hun lichamelijke autonomie en daar geld mee kunnen verdienen. Het idee dat vrouwen zeggenschap hebben over hun werk en dat dat werk op waarde geschat en eerlijk beloond moet worden. Het recht van werknemers om in veilige omstandigheden hun functie uit te kunnen oefenen en zich in vakbonden te verenigen en voor hun eigen belangen op te komen. Dat zijn allemaal zaken die in het geval van sekswerkers samenkomen en waar nog een enorm stigma op rust. Als je dat weet open te breken, boek je in één keer op heel veel verschillende vlakken winst.”

'Particuliere giften zijn het meest waardevol, omdat ze het meest flexibel zijn'

Welk doel op welk moment geld krijgt, en hoeveel, wordt sinds vanaf dit jaar weer uitsluitend bepaald door de activisten zelf. Zij vormen samen een community panel. Alle subsidieaanvragen die bij Mama Cash binnenkomen, worden eerst door zohra’s collega’s beoordeeld en daarna voorgelegd aan de activisten: wat moet prioriteit krijgen? Het is een terugkeer naar een manier van werken die past bij de solidaire opzet van het fonds, en die in de praktijk al heel effectief is gebleken: niemand is te beroerd om een ander geld te ontzeggen als dat op die plek en op dat moment het meest noodzakelijk is. “Het maakt onze gemeenschap sterker, omdat het niet draait om concurrentie, maar om samenwerking.”

Particulier geld

En het maakt het proces superflexibel, wat ook echt nodig is in een wereld waar alles voortdurend aan verandering onderhevig is – het eerste wat zohra ’s ochtends doet is checken of er niet ergens een groep activisten in grote problemen is gekomen. Om die reden worden de bijdragen van individuele donateurs extra gewaardeerd. “We krijgen geld uit drie verschillende hoeken: van de overheid, van andere, grotere organisaties, en van privépersonen. Die laatste giften zijn het meest waardevol, omdat ze het meest flexibel zijn. Bij subsidies zitten er vaak voorwaarden aan, waarvan niet altijd zeker is dat de activisten er aan kunnen voldoen. Kijk bijvoorbeeld naar afgelopen jaar. Een institutionele donateur kan zeggen: we willen wel dit bedrag toekennen, maar dan moeten de activisten tenminste drie keer per maand bij elkaar komen of zich op deze of deze manier organiseren. En dan breek ineens de coronacrisis uit en is bij elkaar komen niet eens een optie meer. Dan moeten we opnieuw over de voorwaarden onderhandelen en dat is verspilling van tijd en energie. Particulieren zeggen gewoon: geef het maar uit waar het geld het grootste verschil kan uitmaken. En dat geeft ons de meeste bewegingsruimte.”

Ik vertel zohra dat ik me nog weleens schuldig voel over het feit dat ik eigenlijk niks anders bijdraag aan de feministische beweging dan hier en daar wat donaties. Totaal onzinnig, verzekert ze me. “Of het nou 5 of 25 euro per maand is, het telt altijd. Ik kan niet genoeg benadrukken hoeveel verschil het uitmaakt voor de activisten. Zij voelen zich gesterkt door het idee dat er mensen in Nederland zijn die hen respecteren en vertrouwen, die in hen geloven en ze willen helpen. Op sommige plekken is het ronduit gevaarlijk jezelf publiekelijk in te zetten voor vrouwenrechten, het kan zelfs je dood betekenen. Dan maakt het een wereld van verschil om te weten dat je ook gesteund wordt, dat er vrouwen zijn die achter je staan. Iedereen heeft iets anders te geven, of het nu tijd, energie, kennis, aandacht of geld is. Niet iedereen heeft zin of tijd om de straat op te gaan om te demonstreren, en dat is oké.”

De feministische cultuur is hier in Nederland wel heel anders dan in Canada of Groot-Brittannië, heeft ze gemerkt. In Engeland blogde ze voor de grootste feministische site van het land, The F-word, en was ze onderdeel van een soort continue nationale dialoog over gendergelijkheid. Hier bespeurt ze bij vrouwen enige schroom om zich ronduit feminist te noemen. “Soms hebben mensen het idee dat feministen allemaal chagrijnige militanten zijn. Maar dat ervaar ik echt niet zo. Ik bedoel: er is absoluut plaats voor boosheid. Maar we jagen een droom na. Het is vreugdevol en ambitieus, het is het meest positieve dat je kunt doen, want je werkt aan verbetering. Aan mogelijkheden, aan hoop.”

De kracht van verbeelding

Niet dat er in Nederland niks gebeurt overigens: er is natuurlijk het Gelijk=Anders-festival, je hebt organisaties zoals Atria en Women Inc. Zelf organiseerde Mama Cash ieder jaar een Feminist Festival in en samen met het Stedelijk Museum Amsterdam. En samen met documentairefestival IDFA organiseerde Mama Cash een aantal dialogen met filmmakers. Het is de perfecte manier om een groter publiek en potentiële donateurs te bereiken, vindt zohra. “Kunst rekt onze belevingswereld op. Het gaat over het creëren van een andere wereld, om te denken aan andere mogelijkheden dan die er nu bestaan en je af te vragen: wat als? Dat sluit heel mooi aan bij ons werk. De mensen die er op afkomen zijn geïnteresseerd in die andere wereld en willen weten hoe het er elders aan toegaat en hoe het ook anders kan.”   

'In haar lesbische-feministische-antikapitalistische-kraker-kringen was geld taboe'

Dat was ook de blik van Marjan Sax, de oprichter van Mama Cash – met wie maar eens te meer duidelijk wordt hoeveel verschil één persoon met een droom en een beetje geld kan maken. “Marjan Sax erfde begin jaren ’80 geld van haar familie en voelde zich daar een tikje ongemakkelijk over. Ze verkeerde in lesbische-feministische-antikapitalistische-kraker-kringen en voor haar was geld hebben taboe. Ze haalden wat vrouwen met wie ze actie voerde bij elkaar en zei: ‘We hebben het toch altijd over hoe vrouwen geen autonomie hebben over hun geld, om dingen mee te doen die zij zelf belangrijk vinden?’ Dit was nog een tijd waarin mannen voor hun vrouw garant moesten staan als die geld wilden lenen bij de bank.” Ze pakt een tekening van haar bureau waarop Sax en haar mede-oprichters staan afgebeeld. “En daar aan de keukentafel besloten ze: we gaan een solidariteitsfonds opzetten, we gaan feminisme over de hele wereld steunen.”

Illustratie van de oprichters van Mama Cash
Illustratie van de oprichters van Mama Cash

Dat was in die tijd revolutionair, Mama Cash was het eerste internationale vrouwenfonds ter wereld, vertelt zohra. “Het was toen al enorm belangrijk om over de grenzen te kijken, en dat is nog steeds de basis van het werk van Mama Cash. Feit is dat alle vrouwen ter wereld onderdeel uitmaken van de feministische beweging, of dat nou actief of passief is. Het raakt je hoe dan ook. Mama Cash is geboren uit de vrijgevigheid van één vrouw die zich afvroeg hoe ze haar erfenis kon inzetten om vrouwen over de hele wereld te helpen. Ze was zo vooruitstrevend. Ze leeft trouwens nog, en ze is nog steeds superactief als activist.”

Volledige vrijheid

En in de afgelopen veertig jaar is al veel veranderd. De revolutie is dan wel langzaam, maar ook heel reëel, betoogt zohra. “Verandering op deze schaal voelt misschien uitdagend groot. Maar ik weet zeker dat het volkomen bereikbaar is. Kijk naar wat er al veranderd is, hoeveel vrijer en autonomer vrouwen nu zijn. Neem de banken die ons nu als volwaardige mensen zien, het recht op abortus, het criminaliseren van verkrachting binnen het huwelijk, het feit dat vrouwen mogen stemmen en politiek actief en verantwoordelijk kunnen zijn. Onze doelen zijn groots, maar daadwerkelijk bereikbaar en onze inspanningen meer dan waard. En we doen het allemaal samen: iedereen heeft een eigen rol en iedereen is nodig.”

Als ik haar vraag hoe de totale revolutie er uiteindelijk uit zou zien, beginnen haar ogen te stralen. “Voor mij betekent het volledige bevrijding, volledige vrijheid, volledige emancipatie. Er zou een constant gevoel van vreugde zijn, met rechtvaardigheid als vaste waarde, en iedereen zou in vrede en welzijn samenleven. Iedereen kan zijn wie die wil zijn, gedaan kunnen krijgen wat-ie gedaan wil krijgen. Je weet wel: geen beperkingen, alleen maar mogelijkheden.” En dan, weer praktisch: “Gewoon, een betere flow.”

We schrijven deze serie in samenwerking met Wo=men Dutch Gender Platform, een koepelorganisatie voor gendergelijkheid en empowerment van vrouwen, meisjes en gender non-conforme mensen, waar ook Mama Cash deel van uitmaakt. Hun doel: sociale veranderingen in gang zetten om gelijke machtsverhoudingen te bevorderen tussen mannen en vrouwen, ongeacht hun seksuele oriëntatie of genderidentiteit. Hun aandacht gaat vooral uit naar het creëren van sociale, politieke en financiële steun voor deze zaken, zodat iedereen dezelfde (economische) kansen krijgt en in veiligheid kan leven.

Peper Hofstede

LEES MEER OVER