Close

Oops... I did it again: Waarom media telkens weer vrouwen treiteren

18 maart 2021 03:03 / Media
D De docu Framing Britney Spears zorgde voor een behoorlijke explosie in de mediawereld. En net toen de rust was wedergekeerd, vertelde Meghan Markle over het effect van de Britse tabloids op haar gezondheid. Het lijkt alsof we ons eindelijk realiseren wat vrouwen in de spotlight jarenlang werd aangedaan – en dat dit not done is. Maar die vulture culture blijkt hardnekkig, ook in Nederland.

De mediawereld heeft de afgelopen weken behoorlijk wat kritiek over zich heen gehad, met terugwerkende kracht. Het begon bij de immens populaire documentaire Framing Britney Spears, waarin er aandacht wordt besteed aan het verhaal van de popster die door de media werd bestempeld als maagd, vreemdganger, slechte moeder, en nog veel meer. Grote sterren in de tabloids en op televisie, onder wie onze eigen Ivo Niehe, gingen door het slijk voor wat ze Britney hadden aangedaan. Ja, dat was een andere tijd, klonk er nog her en der. Zoiets zouden we na #MeToo toch nooit meer toestaan? Maar toen vorige week het langverwachte interview van Oprah Winfrey met de ex-royals Harry en Meghan werd uitgezonden, kwam ook de Britse roddelpers weer onder vuur te liggen. Eindelijk lijkt er bij de media een lichte bewustwording te zijn van wat we jonge mediapersoonlijkheden aandoen. Bij Britney regent het inmiddels excuses, hoewel Meghan toch vooral als lastpak weggezet wordt.

The other women

The New York Times waarschuwt dat het niet bij Britney moet blijven, want ‘what about all those other women?’, vragen ze zich terecht af. Britney en Meghan zijn namelijk niet de enigen die geleden hebben onder vulture culture, zoals de rol van de media in het Engels wordt genoemd. We zouden de cultuur van gretige aasgieren daarom moeten zien als groter fenomeen. Media lijken er namelijk vooral veel baat bij te hebben dat ogenschijnlijk perfecte sterren onderuitgaan en falen, en in dat spel zijn er niet of nauwelijks grenzen in wat we deze mensen mogen aandoen.

Het girls gone wild effect noemden ze dat in het vorige decennium, maar waren het wel de meisjes die gek werden? Want wat verkoopt meer bladen dan een ogenschijnlijk perfecte popster, met een gouden keeltje en vriendje die óók zanger is? Juist: een verhaal over haar seksualiteit, vermeend vreemdgaan en andere dirt. Waarom zouden we settelen voor het sprookjeshuwelijk van een prins en prinses, terwijl we ook kunnen lezen wat een heks die prinses wel niet is? Het is een tweezijdig probleem: de media schotelt het voor – en wij als publiek smullen er keihard van mee. Een ‘market for humiliation’ noemt The New York Times het.

'Uiteindelijk komt het meestal neer op de ongelijke machtsverhoudingen binnen het medialandschap'

De beelden van Britney die publiekelijk breekt onder de druk van de paparazzi staan bij ons allemaal op ons netvlies gebrand, maar er zijn nog veel meer pijnlijke voorbeelden van aasgiercultuur. Zo vertrok Lindsay Lohan na alle negatieve media-aandacht zelfs naar Dubai, waar ze zich eindelijk veilig voelt en weer contact heeft kunnen leggen met haar familie, vertelt ze in een interview met Howard Stern. Maar denk ook aan Amy Winehouse, wier carrière getekend werd door negatieve media-aandacht en verhalen over haar alcoholverslaving. Ze zag geen way out en overleed uiteindelijk aan alcoholvergiftiging, wat door diezelfde media werd beschreven als een tragisch, maar onvermijdelijk einde van een losbandige vrouw met loose morals.

Noem het beestje bij de naam

Promovendus Mischa Dekker denkt dat de problemen van deze cultuur gaan over verschillen in behandeling van vrouwen en mannen in de media. Een onderwerp waar hij veel vanaf weet door zijn onderzoek naar politieke beleidsvoering over straatintimidatie. “Het is niet verrassend dat Ivo Niehe zo’n persoonlijke vraag aan de 17-jarige Britney stelt – en niet aan Justin Timberlake. Uiteindelijk komt het meestal neer op de ongelijke machtsverhoudingen binnen het medialandschap, waar vrouwen vaak veel meer invasive behandeld worden.” Het lijkt erop dat er bij vrouwen weinig schaamte en reserves zijn om in de privésfeer in te breken, terwijl die barrière er bij mannen wel lijkt te zijn.

Als dit seksistische fenomeen bijvangst is van een samenleving met ongelijke verhoudingen tussen mannen en vrouwen, is het niet verrassend dat vulture culture in Nederland ook aanwezig is. Naast wat kritiek op Ivo Niehe en een streng woordje tegen de Britse tabloidwereld lijken we in Nederland vooral te blijven hangen in het klassieke maar-wij-zijn-toch-niet-zo-erg-als-Amerikanen-syndroom. Nou helaas pindakaas, waarschijnlijk zijn we toch-echt-net-zo-erg. In Nederland leeft de gretige paparazzicultuur ook gigantisch, alleen hebben wij (nog) geen Framing Britney Spears of Oprah gehad die het zo duidelijk open en bloot legt.

Moraliserend taalgebruik

Mischa Dekker legt uit waarom dit soort discussies in Nederland vaak achterblijven, of erger nog: helemaal geen effect hebben. “Wat typisch is voor Nederland en onze journalistiek is dat we altijd de positieve insteek willen hebben. We zijn een geëmancipeerd land, trots op onze seksuele vrijheid en juist daarom raken discussies over genderongelijkheid vaak ondergesneeuwd.”

Toen Dekker voor een van zijn onderzoeken vijf Franse kranten naast vijf Nederlandse legde, viel het op dat er in Nederlandse artikelen over seksuele intimidatie veel minder vaak woorden als ‘seksisme’ of ‘feminisme’ werden gebruikt dan in Frankrijk. “In Nederland lijken we voorzichtiger te zijn met moraliserend taalgebruik”, zegt Dekker. “Journalisten willen de morele afweging en het bijbehorende oordeel bij de lezer laten, waardoor de nadruk minder ligt op structurele genderongelijkheid en de ernst van dit soort problemen.”

Het wordt daarom tijd dat de media deze verhalen gaan delen en het beestje bij de feministische naam noemen, maar volgens Dekker zit er in het geval van de vulture culture nóg een addertje onder het gras: “Als je mediapersoonlijkheden beschrijft en behandelt als slachtoffers om zo de destructieve cultuur aan het licht te brengen, moet je ervoor oppassen dat het niet weer een sensatieverhaal wordt. Draai de camera van de ster en richt hem op de media zelf, iets wat in Framing Britney Spears erg knap gedaan wordt.” Wel aankaarten, maar niet opnieuw het vuur aanwakkeren dus.

Alles voor sensatie

Er zijn genoeg Nederlandse voorbeelden waar we ons zeker bewust van moeten worden. Denk aan Patricia Paay die door de media werd zwartgemaakt omdat er een filmpje uitlekte dat duidelijk bedoeld was voor privédoeleinden. En het publiek deed daar vrolijk in mee. Of neem Bridget Maasland die, toen ze een relatie aanging met André Hazes, uitgemaakt werd voor slet en homewrecker. De rol van Hazes zelf werd daarin niet of nauwelijks meegerekend. Als je goed kijkt, zie je dat de Nederlandse media zich vaak genoeg gedraagt als aasgieren. En wij gaan vaak als makke schaapjes mee in dat narratief.

'We zijn compleet gefocust op een gevaarlijk geïdealiseerd beeld'

Het frappantste voorbeeld is misschien nog wel Samantha de Jong, beter bekend als Barbie. Haar situatie – vooral de tegenslagen – werd constant in de gaten gehouden door de media. Van zwangerschappen tot scheidingen en operaties, de roddelbladen wisten alles. In 2018 liep het helemaal uit de hand toen aan het licht kwam dat de medische dossiers van De Jong waren bekeken door tientallen personeelsleden van het HagaZiekenhuis in Den Haag, terwijl ze daar helemaal geen rechten toe hadden. Al deze media-aandacht zorgde uiteindelijk voor meerdere zelfmoordpogingen, iets wat door genoeg media alsnog werd opgepikt als het zoveelste sensatieverhaal. Maar hoe los je een cultuurprobleem op zonder er aandacht op te vestigen?

Doorbreek de patronen

De cultuur van gretige sensatiejournalisten gaat verder dan het lijden van sterren die door de media onder de loep worden genomen. We zijn compleet gefocust op een gevaarlijk geïdealiseerd beeld dat is gecreëerd – mede door het bestraffen van buiten-de-norm-zijn. Dat zit ingevlochten in onze samenleving. Denk aan vrouwen die alleen professioneel kunnen zijn als ze hun lichaam bedekken, want als er ook maar een klein beetje decolleté zichtbaar is, zijn ze meteen ongeloofwaardig. Of denk aan de zoveelste Nederlandstalige romcom met een vrouw in de hoofdrol die pas levensgeluk en eigenwaarde vindt na zich te realiseren dat ze toch echt een man nodig heeft in haar leven. En denk aan de Belgische seksuoloog Kaat Bollen, die een reprimande kreeg van de Belgische psychologencommissie nadat ze ‘te onthullende foto’s’ op Instagram had geplaatst, whatever that may be. Hierna besloot ze haar titel direct op te geven. “Dan maar geen psycholoog,” zegt Bollen op haar Instagram.

Tijdens zijn onderzoek naar seksuele intimidatie liep Dekker vaak tegen gevolgen van aasgieren in het normale leven aan. “Britney Spears heeft er enorme psychologische en fysieke gezondheidsproblemen aan overgehouden, maar ook vrouwen die niet bekend zijn, lijden eronder. Seksuele intimidatie of roddelen op de werkvloer kan er bijvoorbeeld voor zorgen dat vrouwen noodgedwongen ontslag nemen. Seksuele intimidatie en dus ook vulture culture vormen een belangrijk onderdeel van de glass ceiling, die nog lang niet gebroken is.” Hij vindt dan ook dat je niet alleen maar onderzoek moet doen naar patronen van onderdrukking, maar ook naar oplossingen om die patronen te doorbreken.

Schijn bedriegt

We moeten ons ervan bewust worden dat we niets bereiken met het neerhalen van anderen, maar elkaar juist moeten steunen. We hebben niets aan de haat- en aasgiercultuur, want het brengt eigenlijk alleen veel pijn en verdriet met zich mee. Nu lijkt het steeds meer de goede kant op te gaan. Door social media hebben sterren hun eigen verhaal in handen en ook discussies over mental health worden steeds vaker serieus genomen.

Maar zijn de golden days van de paparazzi wel echt over? Of is het een gevalletje schijn bedriegt? Het verhaal van Meghan Markle laat ons zien dat de paparazzi nog steeds veel invloed kunnen hebben. Zelfs na de uitspraken over haar mentale gezondheid, wordt ze door sommige Britse media afgeschilderd als een egoïstische heks die alleen geeft om aandacht.

Mischa Dekker benadrukt daarom de emanciperende rol van social media: “Deze geven de mogelijkheid om ervaringen van onderdrukking met elkaar te delen. #MeToo is hier een heel goed voorbeeld van; er vindt namelijk wel degelijk een cultuurverandering plaats, mede door dit soort bewegingen.” Op de vraag of #FreeBritney de potentie heeft de nieuwe #MeToo te worden, heeft de promovendus geen zeker antwoord. “Wat je bij #MeToo al zag, is dat de slachtoffers die zich uitspraken vooral bekende mensen waren en de daders nog bekender. Het is nog maar de vraag hoeveel impact verhalen van onbekende vrouwen nou hebben gehad. #FreeBritney draait op dit moment maar om één persoon, maar het lijkt wel dat deze bewustwording gevolgen zal hebben, dus wie weet?”

We hebben er niets aan om elkaar te zien falen. Laat die vloedgolf van Framing Britney Spears en Meghan Markle maar naar Nederland komen. De Noordzee is niet zo groot. Het wordt tijd.

Heb jij vragen over zelfmoord?

Stichting 113 Zelfmoordpreventie: bel 113 of 0800-0113 (gratis), of anoniem via de chat op de website 113.nl 

24 uur per dag bereikbaar, 7 dagen per week

Wouter Peer