Close

Het spel waarbij iedereen verliest: ouderverstoting

04 april 2021 09:04 / Persoonlijk
J Je kind kwijtraken na een echtscheiding. Het gebeurt vaker dan we denken, en kan grote gevolgen hebben voor kinderen én ouders. Wat is ouderverstoting precies, hoe herken je het en wat is ertegen te doen?

Stel: je was ooit gelukkig getrouwd. Toch besluit je om welke reden dan ook, uit elkaar te gaan. Je partner is daar zo boos over, dat hij jouw kinderen tegen je weet op te stoken. Het is de grootste nachtmerrie voor ouders: je kind niet meer zien.

Helaas komt het vaker voor dan we denken. Ouderverstoting, ook wel parental alienation of oudervervreemding, is de situatie waarbij een kind of meerdere kinderen geen contact meer willen met een van de ouders. Marina Boonman-van der Kroon, directeur van Academie Vesta, het expertisecentrum voor integratieve psychologie, legt uit: “Bij ouderverstoting zeggen kinderen ‘uit zichzelf’ geen contact meer te willen met één van hun ouders. Het is het gevolg van een ‘bondje’ of ‘coalitie’ dat is gesmeed door de andere ouder, waarbij de coalitie zich richt tegen de buitengesloten ouder. Het gevolg is dat een kind niets meer te maken wil hebben met deze ouder. Binnen de coalitie werpt het kind zich op als slachtoffer van de buitengesloten ouder, waarbij de coalitie-ouder de rol van ‘redder’ inneemt.”

Maar de buitengesloten ouder is vaak juist een goede en beschikbare ouder, en de coalitie-ouder (bij ernstige gevallen van ouderverstoting) een psychisch beschadigde ouder - die bijvoorbeeld zelf hechtingsproblemen heeft opgelopen in zijn of haar eigen jeugd. Kinderen hadden vóór de scheiding vaak een goede relatie met de buitengesloten ouder.

Kinderen komen in een loyaliteitsconflict en verliezen vaak hun identiteit

Volgens Boonman-van der Kroon levert de term ouderverstoting veel gedoe op. “De een zegt ouderverstoting, de ander oudervervreemding. Ik vind het daarom belangrijker te beschrijven wat zichtbaar is in die familiesystemen, namelijk: een coalitie tussen de ene ouder en de kinderen, die gericht is tégen de andere ouder.” Het is belangrijk ouderverstoting te herkennen en erkennen, want de gevolgen voor kinderen zijn groot. Ze komen in een loyaliteitsconflict en verliezen vaak hun identiteit – ze worden de persoon die de coalitie-ouder wil dat ze zijn, niet wie ze zelf zijn. Dit kan leiden tot een laag zelfbeeld, verwarring, een identiteitscrisis, angsten, depressie en alcohol- of drugsmisbruik.

Grijs gebied

Helaas is het herkennen van ouderverstoting niet zo makkelijk als het lijkt. Hulpverleners krijgen niet altijd goed zicht op wat er speelt binnen families. Danique Schoorl is therapeut en mediator en weet uit de praktijk hoe moeilijk het is die dynamiek bloot te leggen. “Iemand die hysterisch overkomt, kan heel goed het slachtoffer kan zijn van een narcist (die put zijn slachtoffers zo uit dat ze als hysterisch en ouderverstotend kunnen worden gezien), maar het kan ook een moeder zijn die haar ex beticht van narcisme (dat doen ze namelijk allemaal). Zorgvuldig onderzoek is dus vaak nodig. Het is vaak niet wat het lijkt.”

Zelf verbrak ze het contact met haar vader toen ze 7 jaar oud was. “Mijn vader was een dominante man. Ik was bang van hem, vond het onprettig in zijn buurt te zijn.” Ze merkt in haar praktijk dat de term ouderverstoting sneller wordt gebruikt, maar niet altijd van toepassing is. Volgens haar is er een groot, grijs gebied waar wellicht enkele kenmerken van ouderverstoting aanwezig zijn, maar niet het hele plaatje. Ook vindt ze dat hulpverleners meer moeten luisteren en minder moeten ‘straffen’: “Als mijn ouders waren geholpen, in plaats van gedwongen waren tot een omgangsregeling, was het misschien wel heel anders gelopen in mijn jeugd.” Ouderverstoting gebeurt volgens haar vaak onbewust en ongemerkt, waardoor het extra moeilijk is het te herkennen en behandelen.

Kameleon

Zo is er in het geval van Marthe (28) geen sprake van een ‘fullblown’ ouderverstoting, omdat haar vader, met wie ze geen contact meer wilde, juist degene was die zorgde voor een loyaliteitsconflict. Ze schreef er ooit een blog over voor Villa Pinedo, die buddy’s biedt voor kinderen van wie de ouders gaan scheiden. “Als ik nu op de situatie terugkijk, denk ik dat mijn vader heel onzeker was. Hij probeerde uit alle macht de weekenden dat wij bij hem waren gezellig te maken, maar het resulteerde vaak in ongemakkelijke situaties.” Vooral omdat hij haar, haar jonge broertje en oudere zus ongewilde keuzes opdrong. “‘Papa of mama? Je stiefvader of je stiefmoeder? Mama of stiefmama?’ Wij werden gedwongen dit soort spelletjes met hem te spelen, waarna we werden overladen met cadeaus. Ik leerde om politiek correcte antwoorden te geven, maar voelde me vreselijk schuldig als ik onvrijwillig meedeed aan een spel waarmee ik mijn moeder - onbedoeld - afwees.”

Marthe leerde zich al vroeg zich te gedragen naar de verwachting van haar ouders. “Ik werd een kameleon. Waren we bij mama, dan droegen we zelfgemaakte jurkjes en speelden we met een verkleedkist. Waren we bij papa, dan droegen we kleding van de Coolcat en zaten we achter de computer.”

Hulp van Jeugdzorg

Als er tijdens het verblijf bij haar vader ruzie was tussen de kinderen onderling, begon hij met dreigen: “Ik doe afstand van het vaderschap, ik hoef jullie nooit meer te zien.’ Als kind raakte ze daarvan in paniek: “We probeerden dan extra lief te zijn in de hoop dat hij zich zou bedenken. Toen ik 11 was en hij weer eens dreigde, had ik er genoeg van. Ik zei dat ik wilde dat hij ons terugbracht naar mijn moeder en dat ik hem nooit meer wilde zien. Hij probeerde het goed te maken, maar ik voelde dat er iets gebroken was.”

'Mijn dochters hebben mij volledig uit hun leven gewist'

Jarenlange rechtszaken volgden, waarbij Marthes moeder de volledige voogdij kreeg. Tot haar verbazing bleef haar moeder altijd redelijk objectief. Marthe: “Mijn moeder erkende onze pijn, ook die van mijn vader. Toevallig is mijn moeder ook van haar 3e tot haar 18e opgegroeid zonder vader, dus ze wist wat we doormaakten.”

Toen Marthe 17 was, heeft ze geprobeerd het contact met behulp van Jeugdzorg te herstellen, maar die pogingen liepen op niets uit. De slechte relatie met haar vader heeft diepe wonden achtergelaten. Met behulp van een haptotherapeut geeft ze betekenis aan de gebeurtenissen in haar jeugd. “Inmiddels ben ik dankbaar dat mijn vader me het leven heeft gegeven. Ik heb ook leuke herinneringen aan hem. Maar ik weet nu: je hoeft iemand niet per se iemand te zien om van diegene te houden.”

Verstoten ouder

Niet alleen bij kinderen, ook bij ouders heeft ouderverstoting grote gevolgen. Marion* (46) heeft, na een huwelijk van bijna twintig jaar, geen contact met meer met haar twee oudste dochters, nu 19 en 18 jaar oud. Haar jongste, die 14 is, woont bij haar en ziet haar vader regelmatig. Marion: “Mijn verhaal wordt een soort opgedreund riedeltje, ik heb dit allemaal al zo vaak verteld aan psychologen, advocaten, de Raad voor Kinderbescherming, Veilig Thuis, Sterk Huis, de huisarts. Ze kunnen er niets mee, het is een gevecht tegen de bierkaai.

Vijf jaar geleden koos ik ervoor te scheiden van mijn man. Dit werd mij niet in dank afgenomen. Mijn ex heeft destijds gezworen om mij net zoveel pijn en verdriet aan te doen als ik hem. Dat is gelukt. Hij is er in geslaagd mijn oudste twee dochters, die ik met ontzettend veel liefde en toewijding heb grootgebracht, zodanig te manipuleren dat zij sinds de scheiding niets meer te maken willen hebben met mij en mijn familie, terwijl wij allemaal voor de scheiding enorm hecht waren met hen. Interventie van verschillende instanties heeft niets geholpen. Mijn dochters hebben mij volledig uit hun leven gewist.”

De situatie heeft zoveel impact op haar gehad dat ze er posttraumatische stressstoornis en paniekstoornissen aan heeft overgehouden. En dat terwijl ze nooit had kunnen bevroeden dat dit haar ooit zou overkomen. “Mijn ex was, net als zijn vader, erg dominant en bezitterig. Zijn vader, met wie hij een slechte relatie heeft, is schizofreen en agressief. Mijn ex was dat niet, en hij was een goede vader. Hij was erg zorgzaam en droeg mij op handen.” Totdat ze hem opbiechtte op een andere man verliefd te zijn. “De stoppen zijn toen bij hem doorgeslagen.”

‘Mama is een hoer’

Vanaf dat moment begon hij de kinderen voor zich te winnen. Ze waren toen nog niet gescheiden. Marion: “Hij zei tegen de kinderen: ‘Mama is een vieze hoer, ze wil me niet meer, ze gaat vreemd.’ Maar ik heb nooit een relatie met die ander gehad. Ik smeekte hem de kinderen erbuiten te houden, maar dat gebeurde niet. We scheidden en het leek erop dat hij daardoor rustiger werd." Maar al snel bleek dat niet het geval. “Tijdens de eerste vakantie na de scheiding begon hij uit frustratie en onmacht wekenlang te bellen, appen en stoken.”

De twee oudste kinderen werden enorm verwend door hem, kregen bijvoorbeeld een dure iPhone. Zo kon hij het contact met hen intensiveren. Als ze bij hem waren, zei hij dat hij een eind aan zijn leven ging maken, dat hij niet zonder hun moeder kon. De meisjes werden langzaamaan steeds meer zijn bubbel in gezogen.

'Hadden de kinderen maar tijdelijk in een pleeggezin gezeten'

Marion: “Ik heb aan alle kanten hulp gezocht, maar niets heeft geholpen. Ik wilde dat mij niets te verwijten viel en stelde me daarom in het bijzijn van mijn dochters neutraal op, en ik liet me nooit negatief uit over hun vader, maar daardoor raakte ik wel de grip op hen kwijt. Mijn jongste was na de scheiding nog zo jong, dat ik nog grip op haar had. Ik kon haar beter beschermen tegen de manipulatie van haar vader, maar ik ben zo bang dat het alsnog misgaat. Via haar hoor ik hoe het met mijn andere dochters gaat. Ik app en schrijf mijn dochters regelmatig, zonder respons. Toch blijf ik hen zeggen dat ik van hen houd en dat de deur altijd voor hen openstaat.”

Wat zou Marion ouders in soortgelijke situatie willen meegeven? “Mijn ex lachte de instanties en mij uit. Dan werd hij bestraffend toegesproken en gedroeg hij zich weer een tijdje rustig, om vervolgens weer te manipuleren. De enige oplossing, hoe moeilijk dat ook is, is als een externe instantie meteen ingrijpt en de kinderen uit huis plaatst. Ik had het nooit toegestaan mijn kinderen een tijd niet te zien, maar hadden ze het maar gedaan, toen. Hadden de kinderen maar tijdelijk in een pleeggezin gezeten. Mijn ex beseft niet wat hij mijn kinderen aandoet, ik weet hoezeer ze hier psychisch onder lijden en dat breekt mijn hart. Het is een verschrikkelijke situatie, waarbij ik me van lichtpuntje naar lichtpuntje sleep. Ik blijf de hoop houden dat het ooit nog goed gaat komen, wat kan ik anders?”

Hulp voor ouders en kinderen

Wat doe je als je vermoed dat je te maken hebt met ouderverstoting? Boonman-van der Kroon: “Zoek een hulpverlener die systeemtheoretisch is opgeleid, die deze gezinsdynamiek herkent. Die het hele plaatje bekijkt. Je moet leren de-escaleren, zodat jij niet flipt, wat er ook gebeurt. Zoek een advocaat die snapt hoe dit werkt. En zorg vooral voor een steunend netwerk. Als je hier vol in zit, gaat dit ten koste van je eigenwaarde en zelfvertrouwen. Vaak ben jij de ouder die je kinderen alleen maar onder toezicht mag zien. Er zit veel schaamte bij. Het is goed als je daarover kunt praten met mensen in je omgeving.”

Boonman-van der Kroon erkent, net als Marion al zegt, dat bij het oplossen van de situatie van ouderverstoting het belangrijk is dat kinderen worden gescheiden van de ouders. Dit wordt ook wel beschermende separatie genoemd. Alleen op die manier kan de authenticiteit van kinderen herstellen. “Hulpverleners kijken vaak naar de ouder-kindrelatie, niet zozeer naar het hele familiesysteem. Ze zien bijvoorbeeld vaak bij wie een kind zich veilig lijkt te voelen en trekken dan de conclusie dat dat de ‘goede ouder’ wel zal zijn, terwijl dit helemaal niet het geval hoeft te zijn. De zorg van kinderen wordt daardoor nu vaak overgelaten aan de psychisch ongezonde ouder, terwijl de gezonde ouder beschikbaar is.”

Dit kan alleen als het 'verbond' verbroken wordt. “We zijn er in Nederland terughoudend in, maar de kinderen moeten uit de coalitie gehaald worden. Als de coalitie-ouder niet in staat is te veranderen, is dat de enige oplossing: een neutrale opvang, bijvoorbeeld bij een neutraal familielid. Vervolgens moet er een tijdelijk contactverbod komen met de coalitie ouder, anders blijft de hyper bonding bestaan.” Het kind moet ook begeleid worden, want de identiteit van het kind moet weer worden opgebouwd. Ook is voor kinderen rouwbegeleiding nodig: “Kinderen hebben een lange weg te gaan. Die zijn psychisch geknakt.”

Meer informatie over Academie Vesta vind je via hier.

*De naam van Marion is om privacyredenen gefingeerd.

Franke van Hoeven