Close

Het zalig falen, met Nhung Dam

06 april 2021 09:04 / Persoonlijke Groei
Nhung Dam
Nhung Dam
Z Zonder wrijving geen glans. Redacteur Lizzy van Hees spreekt daarom iedere week iemand over zijn of haar royal fuck-ups en uitzinnige uitglijers, de dingen die niet goed zijn gegaan. Leveren die missers ook wat op?

Theatermaker, actrice en schrijver Nhung Dam (36) zit achter de schrijftafel als ik haar bel. Daar werkt ze aan haar tweede roman die later dit jaar wordt gepubliceerd bij De Bezige Bij. "Er staan ook nog twee voorstellingen klaar, die zijn al geboekt door theaters", vertelt ze enthousiast. "Maar met de week wordt er weer een streep door gezet vanwege alle maatregelen."

Als je werk van de ene op de andere dag wegvalt, zou je je lamgeslagen kunnen voelen door de leegte. Maar zij zat juist iedere ochtend stipt om 09:00 achter haar bureau, om te schrijven. "Ik heb een ijzeren discipline, en moet mezelf er juist toe zetten om me af en toe te vervelen of tijd te verspillen." Daarom was de keuze om in de eerste lockdown iedere dag 20 kilometer te gaan wandelen ook een opvallende. Maar wel een die haar heel veel heeft gebracht.

Iedere dag 20 kilometer? Dat is niet bepaald een ontspannen ommetje…

"Het was een groot project, maar niet bedoeld als werk. Tijdens de eerste lockdown vorig jaar viel alles opeens weg. De theaters waren dicht, mijn relatie ging uit. In die stilte moest ik opeens leren omgaan met mezelf. Ik voelde me ook heel erg opgesloten, omdat we allemaal zoveel mogelijk binnen moesten blijven natuurlijk. Voor mij betekende het dat ik thuis was in het huis waar ik daarvoor met m'n partner woonde. Dat deed wel iets met me."

'Als ik in Zwitserland aankwam, ging ik ook uitzoeken bij welk restaurant ik dan zou eten'

"Ik kon me ook niet meer verschuilen achter mijn werk in die eerste periode. Toen ik me zo opgesloten voelde, ben ik wandelboeken gaan bestellen. Dan kan je in je hoofd toch op pad, de verwondering opzoeken en dat inspireerde me om ook zelf te gaan lopen."

Was dat bevrijdend?

"Nou, in het begin helemaal niet zo. Maar op de zestiende dag, realiseerde ik me dat ik al 329 kilometer had gelopen. Dus ik keek op de kaart hoever dat zou zijn en toen zag ik dat ik net over de grens van Duitsland had kunnen zijn. Dat besef deed iets met me, ik kon mijn verbeelding inzetten om uit die onmogelijke situatie te ontsnappen. Het omzetten in iets productiefs als het ware, wat ik in mijn werk ook altijd doe.

Ik besloot honderd dagen aaneengesloten te gaan wandelen, weer of geen weer, en het poppetje van Google Maps steeds op te schuiven – ook al bleef ik zelf in Amsterdam. Ondertussen wandelde ik denkbeeldig naar de mooiste plekken toe. En dat nam ik heel serieus, haha, als ik in Zwitserland aankwam, ging ik ook uitzoeken bij welk restaurant ik dan zou eten of in welk hostel ik zou slapen. Al die wandelingen brachten me uiteindelijk naar Rome."

Zoveel tijd alleen, kom je jezelf dan niet enorm tegen?

"Jawel, zowel positief als negatief. Het was bijvoorbeeld een grote geruststelling dat ik oké was met mezelf – ook als ik zo lang alleen was. Natuurlijk heb je nabijheid, vriendschap en liefde nodig, maar als het erop aankomt, weet ik dat ik het kan redden met mezelf. Hopelijk neem ik die ontdekking mee in de rest van mijn leven.

Daarnaast was het best bijzonder om me op zo'n trage manier voort te bewegen. Ik ben niet alleen gewend om heel hard te werken, maar ook in sport kies ik bijna altijd voor hard en snel. Bootcamp en dat soort dingen. Wandelen is langzaam en laat ruimte over voor je zintuigen. Nog nooit was ik zo dicht bij de natuur en omdat ik steeds in hetzelfde gebied liep, zag ik het seizoen veranderen. Bijna van dag tot dag. Ik zag een nest van twaalf jonge zwaantjes vanaf het moment dat ze werden geboren totdat ze groot waren. Lang niet alle jonge zwanen overleven het, doordat ze worden opgegeten door roofvogels bijvoorbeeld. Ik heb drie zwanen groot zien worden van datzelfde nest en daar moest ik zo van huilen. Dat er maar drie waren die het hebben overleefd, maar ook dat ik er van zo dichtbij getuige van mocht zijn."

'Ik had staan huilen tussen het fluitenkruid, echt, ik was zo diep gegaan'

"Op die momenten dacht ik ook over mijn eigen leven na, daarin werd weer dat gevoel versterkt dat ik er wat van moet maken. Anders gaat het zomaar voorbij. Daar moest ik ook om huilen."

Je moest langzamer gaan om te erkennen dat je haast had?

"Ja, het is meer een gevoel van urgentie. Dat komt misschien toch ook wel door mijn jeugd. Omdat mijn ouders de Vietnamoorlog hebben moeten overleven, was de dood altijd dichtbij. Niet letterlijk, maar het thema werd niet geschuwd in de gesprekken thuis. Het is nu of nooit, dat gevoel. De natuur hield me eigenlijk twee spiegels voor, want aan de ene kant dringt de vergankelijkheid zich aan je op, waardoor je die urgentie sterker voelt. Maar aan de andere kant moest mijn werk en alle haast wegvallen voordat ik kon verstillen en de verwondering toe kon laten."

"Eigenlijk is de kern van mijn vak dat je continu alles van jezelf geeft, en dan ook nog zonder zekerheid of het wel wat gaat worden. Dat maakt kunstenaarschap ook zo leuk, je wordt constant uitgedaagd om vanuit niets iets te creëren. En tegelijkertijd is dat zenuwslopend, het zorgt voor een permanent gevoel van falen. Jezelf opnieuw uitvinden en bewijzen. Het voelt dan soms alsof ik mijn lot, of mijn succes, uit handen geef. Anderen bepalen of iets goed is en of je iets waard bent, ik geef al mijn speelkaarten uit handen. Als ik nu terugdenk aan al mijn wandelingen vorig jaar, heb ik die volgens mij weer naar mezelf toegetrokken. Dan kán je niet falen, want op die manier blijf je bij je kern. Dit is wat ik kan en wat ik doe. Met dat besef voel ik me veel meer immuun voor het oordeel van anderen. Dat is een heel fijn gevoel."

En wat heeft dat je opgeleverd?

"Tijdens het wandelen ging ineens de telefoon. Of ik samen met mijn regisseur Koos Terpstra in de zomer een solovoorstelling wilde maken en spelen in de grote zaal van het DeLaMar. 'Ik sta met m'n wandelschoenen in de modder', was volgens mij het eerste wat ik zei. Ik was zó niet met werk bezig. Natuurlijk wilde ik weer spelen, en het was zo'n mooie kans, ik had alleen helemaal geen plan klaarliggen. Maar ik had wél een onderwerp, want ik had net een enorme reis met mezelf afgelegd. Al die dagen wandelen, grotendeels in mijn eentje, zoveel buiten zijn in de natuur – ik had staan huilen tussen het fluitenkruid. Echt, ik was zo diep gegaan, mijn hele leven overpeinsd. Ook alle angsten en falen."

"Wie ben ik zonder werk? Zonder relatie? Waar haal ik mijn waarde vandaan? Wie ben ik als ik alleen ben? Zonder alle projecten, zonder de drukte, zonder de haast. Met al die vragen legde ik een soort mentale tocht af langs achter m'n hele leven. Daardoor stond ik veel langer stil bij m'n jeugd in die kleine buitenwijk van Groningen, waar veel bootvluchtelingen zoals mijn ouders werden geplaatst, dat kon best een harde omgeving zijn. Maar ik dacht ook veel aan mijn ouders zelf, alles wat zij hebben meegemaakt en de verwachtingen die zij altijd hadden van mij en m'n zusje. Het was confronterend om daar op te reflecteren, net als op de hoge verwachtingen die ik mezelf opleg: altijd aan het werk zijn, die ijzeren discipline. Voor mij is het eerder een opgave om te ontspannen en soms gewoon wat tijd te verspillen en door die lockdown – en in mijn geval ook het wandelen – ontkwam ik daar niet aan.

Ik besloot de ultieme confrontatie aan te gaan en deze ervaring te gebruiken om een voorstelling van te maken: 3 miljoen voetstappen naar Sicilië. Nou, daar kwam natuurlijk de totale faalangst om de hoek kijken. In vier weken moest ik een voorstelling schrijven, leren, creëren. De meest intieme momenten met mezelf zou ik nu omgieten in een verhaal én op het podium laten zien, in mijn eentje. Dit is wie ik ben, meer dan dit heb ik niet te bieden."

Met die hervonden speelkaarten dicht tegen je borst?

"Ik heb geprobeerd mezelf te bevrijden van kritiek en verwachtingen, gewoon te maken wat ík wilde laten zien. Wat ík goed vind. Dus toen de voorstelling eenmaal af was, dacht ik wel: nu zal je zien dat het compleet wordt neergehaald in alle kritieken. Maar dat gebeurde niet. Ik had ultieme vrijheid gevonden en het product daarvan werd ook nog eens volledig omarmd. Dat was zo bijzonder. Voor het eerst durfde ik volledig mezelf te zijn op het toneel. Vanaf begin tot einde te spelen zonder angst. Op de toneelschool leer je hoe je die angst moet maskeren, maar nu was-ie er gewoon niet."

'In een flits zag ik mezelf als 80-jarige, wiens eigen verhaal nooit ergens terecht was gekomen'

"Daardoor besef je pas hoe verlammend angst soms kan zijn, of in welke mate het je kan belemmeren. Ik herinner me nog heel goed dat ik er 4,5 jaar over heb gedaan om mijn eerste boek te schrijven. Maar als ik daar nu aan terugdenk, was ik minstens evenveel tijd kwijt aan het bestrijden van mijn faalangst, als aan het schrijven zelf."

Is 'jezelf zijn' soms uitdagend?

"Ik heb me niet altijd automatisch geaccepteerd gevoeld; als kind werd ik al gepest om mijn Aziaat-zijn. Ik was de poepchinees, had een beugel en een bril. Ik was altijd dromerig en had toen ook al een levendige verbeelding. Maar ik wilde me ook niet aanpassen.

Tegelijkertijd was er de druk vanuit thuis om 'echt wat van mijn leven te maken'. Stiekem heb ik er altijd van gedroomd om mijn stem te laten horen. Verhalen te vertellen. Maar mijn ouders zagen meer in een carrière als arts of advocaat voor mij. Als compromis was ik uitgekomen bij Psychologie, die studie ging me eigenlijk heel makkelijk af. Ik had destijds nul last van faalangst en deed het maar gewoon. Maar na de bachelor zag ik in een flits mezelf als 80-jarige, die een psychologiepraktijk had gehad, maar wiens eigen verhaal nooit ergens terecht was gekomen. Ik heb toen gegoogeld hoe je actrice wordt en me vervolgens stiekem aangemeld voor de toneelschool in Amsterdam."

"De opleiding zelf was een verademing, alles wat mij als kind 'raar' maakte, werd nu geaccepteerd. Sterker nog: het werd omarmd. Er werd voor geapplaudisseerd. Maar daarna volgde weer een flinke confrontatie: het wereldje viel behoorlijk tegen. Ik heb heel veel afwijzingen gekregen. Vanwege mijn Aziatische uiterlijk, kreeg ik dan te horen. Als er wordt gezegd dat jij niet kan worden gecast omdat er nou eenmaal geen hoofdrollen zijn voor iemand met een Aziatisch uiterlijk, geeft dat weinig moed voor de toekomst. Ik werd er echt verdrietig van, want er kwam een soort besef over alle rollen die ik nooit zou kunnen spelen – hoe ik ook mijn best deed.

Als toneelspeler heb je al een moeilijke positie, want je moet altijd zichtbaar zijn, zodat iemand aan jou denkt bij een rol. Ik heb me uit de modder moeten werken om een plek te vinden, dus toen mijn achtergrond weer een extra horde bleek, dacht ik op een gegeven moment wel: dit gaat mij niet lukken."

Hoe ben je met die onzekerheid omgegaan?

"Ik wilde geen genoegen nemen met alleen maar simpele bijrollen en besloot: als de rollen die ik wil spelen er niet zijn, ga ik ze zelf schrijven. Dus toen ben ik als theatermaker aan de slag gegaan. En daar ga ik net zolang mee door als nodig is. Zo kwamen er steeds meer dingen op mijn pad: een gerenommeerde uitgever wilde mijn roman Duizend Vaders publiceren, steeds meer opdrachten als theaterschrijver en -maker, ik mocht een productie maken voor Oerol. Als je een lange adem hebt, en ondertussen je nek uit blijft steken, gaat er hier en daar altijd wel een deur open. Als je écht wilt, kan je na 3 miljoen voetstappen zomaar in Rome staan."

De nieuwe speeldata van 3 miljoen voetstappen naar Sicilië zijn uitgesteld vanwege de coronamaatregelen. De voorstelling wordt hervat zodra de theaters weer opengaan.

Lizzy van Hees

LEES MEER OVER