Close

Nostalgia sells: vroeger was (zogenaamd) alles beter

10 april 2021 11:04 / Films & series
S Stap 1: zoek een oude klassieker. Stap 2: haal de film uit het stof, poets hem op naar huidige standaarden, en breng hem opnieuw uit. Stap 3: profit. ‘Nostalgia sells’ is het nieuwe motto van iedere succesvolle, grote filmproducent. Maar wat maakt nostalgie juist nu zo populair, en wat betekent dat voor de filmindustrie?

Je zit in de bioscoop met een bak popcorn in je ene hand en een te grote beker cola in de ander. Je bent geen groot fan van Disneys huidige businessplan, maar voor The Lion King moest je toch wel een uitzondering maken. De lampen gaan uit, en voordat je kan bedenken of je het wel leuk vindt dat Beyoncé Nala’s stem inspreekt, begint Circle of Life te spelen. Je wordt warm vanbinnen, en je zit ineens weer op de leren bank van je ouderlijk huis te wachten tot je moeder de videoband in de recorder heeft gestopt, een plak cake in je ene hand, en een te grote mok warme chocomel in de ander. Twee uur lang wentel je je in pure nostalgie.

Zo voelt dat dus.

Mediamagnaten als Disney, Amazon, en Netflix hebben van nostalgie een ware business gemaakt. Voor je het weet is er alweer en nieuwe live action remake, reboot, of homage op je beeldbuis. In de afgelopen vijf jaar alleen al bracht Disney tien (!) megasuccesvolle remakes van oude films uit. Zo stootte The Lion King in 2019 Disney-hit Frozen van de troon als best bezochte animatiefilm ooit. Maar ook Amazon en Netflix kunnen er wat van. Wat dacht je van Netflix-paradepaardje Stranger Things, een homage aan de horror-cultfilms van de jaren tachtig, of Amazons Golden-Globe-winnaar Borat Subsequent Moviefilm, waarin de zeroes-antiheld Borat toeslaat in de lockdowns van 2020? Nostalgie lijkt een steeds grotere rol te krijgen in de huidige mediawereld, en dat heeft behoorlijk wat gevolgen voor de toekomst.

Nostalgie 101

Hoe nostalgie precies werkt en wat het met ons doet, weet pyscholoog Ad Vingerhoets. Hij heeft in zijn tijd als hoogleraar aan de Universiteit van Tilburg veel onderzoek gedaan naar de effecten van emoties op het menselijk lichaam, en nostalgie was daarbij een bijzonder fenomeen. Vingerhoets legt uit dat nostalgie een positieve emotie is: “Eigenlijk is het bitterzoet. Het gaat over een tijd die voorbij is, en daar is gemis en heimwee mee gepaard. Het knappe van nostalgie is dat het deze negatieve gevoelens ontwikkelt tot iets positiefs. Na het ophalen van een nostalgische herinnering voel je je goed.” Als je weleens met weemoed terugdenkt aan die keer dat je met je broer extra lang mocht opblijven op een doordeweekse dag om de nieuwe Harry Potter-dvd die je van je oma had gekregen te kunnen kijken, vervult dat je niet met verdriet, maar met warmte en liefde. Nostalgie kan negatieve gevoelens transformeren in positieve herinneringen.

'Het voelt even alsof je ‘die goeie ouwe tijd’ binnenstapt – en dat voelt fijn'

Nostalgie is deel van ons ‘mentale EHBO-kitje’, zoals Vingerhoets dat grappend noemt: “Als je je niet lekker voelt, mentaal of fysiek, dan heeft je brein daarvoor een eigen verbanddoos. Nostalgie is een van de verbandjes dat kan worden ingezet om je je weer beter te laten voelen. In een onderzoek naar het effect van nostalgische herinneringen op je totale humeur kwam uit dat het niet alleen zorgt voor een boost van positieve gevoelens, maar ook voor meer vertrouwen in de toekomst.”

Nostalgie creëert namelijk een idee van zelfcontinuïteit: “Je hoort weleens dat mensen die een ernstige ziekte hebben doorstaan zichzelf niet meer hetzelfde vinden als daarvoor. Dat kan erg slecht zijn voor je mentale gezondheid.” Als je je niet meer verbonden voelt met je oude zelf, dan ben je als een tijdreiziger in je eigen tijd. Nostalgie verbindt je vroegere zelf met je huidige zelf. Vijftien jaar geleden kon je ervan genieten, en nu weer. Dit geeft toekomstperspectief: wat ik nu leuk vind, vind ik waarschijnlijk in 2036 nog steeds leuk.

Nostalgia sells? Nostalgia works!

Opvallend is dat nostalgie ook een fysiek effect kan hebben: “Uit een Engels onderzoek is gebleken dat nostalgische herinneringen je lichaam letterlijk op kunnen warmen. Proefpersonen werden in een koude kamer geplaatst en werden gevraagd óf een nostalgische óf een hele zakelijke, koude herinnering op te halen. De participanten die een nostalgische herinnering ophaalden bleken de temperatuur significant hoger in te schatten dan de anderen.” Volgens Vingerhoets komt nostalgie daardoor ook vaker voor in de winter: “Als het koud is zet je lichaam nostalgie in om op te warmen. Je kunt je afvragen of een Top2000 ook werkt in de zomer.” Kijk ook naar de obsessie met Anton Pieck-achtige kerstmarkten; het voelt even alsof je ‘die goeie ouwe tijd’ binnenstapt – en dat voelt fijn.

'De mediawereld verandert langzaam in één grote haperende videoband'

Vanuit zijn psychologische achtergrond ziet Vingerhoets dus eigenlijk alleen maar positieve effecten van nostalgie: “Nostalgie is ontzettend goed voor het welbevinden van de mens, en dat kan ingezet worden in de praktijk. In verzorgingshuizen waar een groot aantal ouderen vrij hoog scoorden op testen van depressie en eenzaamheid hebben we gezien dat het welzijn ontzettend steeg wanneer een student langs kwam om te luisteren naar muziek van vroeger en te praten daarover.” Na een break-up wil je soms ook niets liever dan met een bak Ben&Jerry’s op de bank voor de 5000e keer The Notebook kijken. Van nostalgie voel je je beter.

Azen op een schatkist van herinneringen

Dan Hassler-Forest, cultuurwetenschapper aan de Universiteit van Utrecht, heeft vanuit zijn achtergrond een hele andere kijk op nostalgie. In de populaire cultuur zie je namelijk een ware nostalgie-industrie ontstaan, en dit kan juist ook negatieve effecten hebben. Waarom baseren mediabedrijven juist nu zich steeds vaker op nostalgie, en wat zijn de gevaren daarvan?

Cultuur en politiek zijn nauw met elkaar verbonden, en de toenemende interesse in nostalgie is ook daarop te verhalen, legt Hassler-Forest uit: “Nostalgie zoals dat in de media gebruikt wordt, heeft bijna altijd te maken met een politieke drijfveer om terug te gaan naar een periode waarin alles beter was. Dit is iets van alle tijden. Het verleden zou een betere, onschuldigere tijd zijn.” Hij merkt dan ook op dat een opleving van nostalgie in de media altijd gepaard gaat met tijden van conservatieve politiek: “De afgelopen jaren is de Amerikaanse regering ontzettend conservatief geweest onder het beleid van Donald Trump. Nostalgie slaat hierdoor goed aan voor aanhangers van Trump, omdat ze inderdaad terug willen naar de tijd dat Amerika nog great was. Maar het slaat ook goed aan bij de tegenstanders van Trump, want in onzekere tijden stellen nostalgische herinneringen je gerust.”

Mediabedrijven zijn niet voor niets als piraten op zoek naar de beste manier om de schatkist van nostalgische herinneringen op te zoeken en uit te buiten. Er zijn veel meer redenen waarom nostalgie nu zo’n cash cow is: “De mediawereld versnippert steeds meer in kleine streamingdiensten, die zich allemaal willen profileren als de beste. Dit doe je simpelweg niet door alleen maar nieuwe producten aan te bieden. Franchises die al bestaan, hebben een stapje voor. Die hebben al een ingebouwd publiek en een status binnen onze cultuur.” Zie het als een kaaswinkel waarin je toch maar weer kiest voor de oude vertrouwde jong belegen 48+ in plaats van de geitenkaas met gras en vijf verschillende soorten mosterd.

Een stapje naar voren en eentje terug

De vloedgolf van de nostalgie-industrie overspoelt de wereld van de films, ten koste van nieuwe, originele producties. Dit is gevaarlijk, zegt Hassler-Forest: “De bekende franchises en remakes nemen zo veel tijd en geld in beslag dat er amper ruimte is voor nieuwe concepten. Nieuwe films bezwijken onder de druk van de nostalgie-industrie.” De mediawereld verandert langzaam in één grote haperende videoband. We zien steeds hetzelfde stukje opnieuw.

'Met een sepiafilter dat alle nare delen bedekt kom je er niet beter uit'

De grootste boosdoener is Disney. Mickey Mouse verdient namelijk maar een schamel deel van zijn inkomsten aan films: “Disney verdient het meeste aan licenties. Een Anna-en-Elsa-tasje moet blijven verkopen, en dus moet er iedere zoveel jaar weer een nieuwe Frozen film komen.” Nu is Frozen 2 niet een directe remake van een oude film, maar ook films als The Lion King of Aladdin zorgen voor een heropleving in de verkoop van oude Disney-meuk. Je kunt je dus afvragen of een nieuwe Disney+ serie als WandaVision zo vaak verwijst naar oude sitcoms omdat dat leuk is, of omdat het toevallig samenvalt met de aanbodsuitbreiding van de streamingdienst waar deze sitcoms nu juist op te kijken zijn.

Wél lijkt Disney zijn films op te knappen naar huidige maatschappelijke standaarden, maar dat is voor Hassler-Forest absoluut niet genoeg: “Disney probeert oude wijn in nieuwe zakken te steken. Ze geven het een progressief sausje, maar dat maakt het geen progressief gerecht. Ze veranderen net genoeg om het woke-publiek aan te kunnen spreken, maar ze laten het daar niet te ver in gaan.” Als voorbeeld noemt hij de nieuwe Star Wars films. Er is voor deze films gefocust op een meer diverse cast, met vooral meer ruimte voor vrouwen. Tegelijkertijd wordt dit niet besproken, en durven ze er geen feministische verhaallijnen in te stoppen. Ze balanceren op een nauw koord, maar zetten geen enkele stap vooruit.

De nostalgie van Disney in de Disney+ original serie WandaVision

Het collectief geheugen

Waar de cultuurwetenschapper en psycholoog het over eens zijn is dat nostalgische producties een grote invloed kunnen hebben op ons collectief geheugen en dat we moeten oppassen voor een vroeger-was-alles-beter idee in de samenleving. “Het positieve effect van nostalgie is gebaseerd op individuele herinneringen die je ophaalt aan de hand van triggers uit het verleden,” legt Vingerhoets uit. “Wanneer dit doorslaat naar ideeën van ‘wij tegen de rest’, is het niets meer waard.”

Deze omslag komt volgens Hassler-Forest door de historiciteit van nostalgische producties. Vaak wordt er namelijk wel heel optimistisch gedaan over diversiteit en tolerantie in het verleden, maar met een sepiafilter die alle nare delen bedekt kom je er niet beter uit. Een goed voorbeeld hiervan is de serie Stranger Things: “De serie wil zo graag inspelen op de Stephen King-nostalgie dat het vergeet een compleet beeld te geven van de eighties. Door kennis van vroeger te baseren op films uit die tijd, lijkt het een stuk positiever dan wat er eigenlijk was. Racisme, vrouwenhaat en homofobie tekenen de samenleving van de jaren tachtig net zo veel als de vrolijke kleurtjes en arcadehallen van de serie.”

De eighties-glorie in de poster van Stranger Things seizoen 3
De eighties-glorie in de poster van Stranger Things seizoen 3

De nostalgie-industrie kan als gevolg hebben dat we ons besef van ‘echte geschiedenis’ kwijtraken, en blijven hangen in een idealistische vertelling van het verleden. Dit is gevaarlijk, want dit belemmert een ontwikkeling naar een tolerantere samenleving. Bewegingen als Black Lives Matter hebben als grondslag dat structurele haat is gecreëerd door eeuwen aan onderdrukking. Als discriminatie in nostalgische media wordt overzien, verzwakt het de beginselen van deze bewegingen; het idee van structurele discriminatie verdwijnt in de collectieve herinnering. Knip de lelijke foto’s niet weg uit het album. Het is niet alleen ‘vroeger was alles beter’, maar ook ‘vroeger was alles minder’, of nog beter: vroeger was alles anders.

Wouter Peer