Close

Groene muren en bloeiende stenen: vier de lente in de stad

09 april 2021 12:04 / Natuur
N Natuur en stad tegenpolen? Daar is stadsecoloog Ingeborg Swart het niet mee eens. Redacteur Wouter Peer ging met haar op zoek naar de bijzondere natuur in het stadscentrum van Nijmegen. Ze geeft tips om ook jouw dagelijkse ommetjes te kunnen vullen met natuur.

Ik heb er tijdens de coronacrisis een gewoonte van gemaakt om iedere dag te wandelen. Rond de lunchpauze verplicht ik mezelf om me toch uit mijn pyjama te hijsen, de deur uit te gaan, en minimaal een half uurtje rond te zwerven in de straten rondom het centrum van Nijmegen. De lente is intussen begonnen en het liefst zou ik de natuur in willen gaan om de ontluikende bloemen en fladderende vogeltjes tot me te kunnen nemen. Probleem: ik woon midden in de stad, en het dichtstbijzijnde natuurgebied is te ver voor een leuk ommetje.

Maar gelukkig is ook gewoon bij mij in de straat genoeg natuurschoon te vinden, weet stadsecoloog Ingeborg Swart – zolang je maar weet waar je moet kijken. Ze vindt het belangrijk dat mens, dier en plant in harmonie samenleven in de stad, en helpt de gemeente met initiatieven om dit samen met de inwoners van Nijmegen te bevorderen. Ze houdt van de natuur én van de stad en al helemaal van het unieke ecosysteem dat ontstaat waar die twee elkaar ontmoeten.

Stadsecoloog Ingeborg Swart bij de Waalbrug in Nijmegen
Stadsecoloog Ingeborg Swart bij de Waalbrug in Nijmegen

Bijzondere planten

Wanneer ik aan kom lopen bij het hofje voor de St. Stevenskerk waar we hebben afgesproken, zie ik Ingeborg gebukt zitten in een hoekje naast de deur van de kerk met haar rug naar me toe. Wat blijkt, daar staan al meteen een aantal plantjes: “Hier zie je al een ooievaarsbek, wikke, distel, en een kleine zandraket. Als je goed kijkt en weet waar je naar zoekt, dan vind je al snel bijzondere dingen.” Ze vertelt dat de kleine zandraket bijvoorbeeld veel wordt gebruikt in wetenschappelijk onderzoek vanwege zijn ideale eigenschappen als modelplant. Een genetisch gemodificeerde vorm van de plant kan zelfs ingezet worden om landmijnen op te sporen. En dat zomaar in een hoekje naast de deur van de kerk.

We lopen verder, maar om de hoek ziet Ingeborg meteen nog een bijzondere plant die eigenlijk alleen in stedelijke gebieden groeit, de muurleeuwenbek: “Dit is een plant die heel weinig grond nodig heeft, en daarom groeit op plekken waar je nou juist geen plant verwacht. Hier zien we hem in de regengoot van de St. Stevenskerk waar hij genoeg water kan krijgen, maar niet veel aarde in de buurt is." De stad heeft dus een eigen ecosysteem gecreëerd, met eigen planten die buiten de stad het niet zo goed zouden kunnen doen.

Een muurleeuwenbek in de regengoot van de St. Stevenskerk
Een muurleeuwenbek in de regengoot van de St. Stevenskerk

“Onkruid bestaat niet”, vindt Ingeborg. Alle planten zijn even mooi en bijzonder, en als je je inleest, is over ieder stukje groen iets interessants te vertellen. We stoppen bij een muur die op het eerste gezicht niet zo bijzonder lijkt. Ingeborg wijst me daar op de geelgroene en witte plekken op de muur: “Dit is korstmos, een heel bijzonder stukje natuur want het zijn zelfvoorzienende organismen van algen die samen met schimmels eigen voedingstoffen maken. Korstmos groeit heel langzaam, maximaal een paar millimeter per jaar, en alleen maar als de luchtkwaliteit goed is. Als je dus een muur bedekt ziet met korstmos, is dat een goed signaal dat de omgeving schone lucht heeft.” Zo kun je over bijna iedere plant wel iets bijzonders vertellen. Google is hiervoor je beste vriend.

Een muur bedekt met verschillende soorten korstmos
Een muur bedekt met verschillende soorten korstmos

Weet waar je kijkt

Dat zien we ook wanneer we beginnen aan de afdaling van de Nijmeegse binnenstad naar de Waal. Een bijzonder tafereel dat typisch is voor de stadse natuur: “Vooral in steden met hellingen moet je eens goed kijken bovenop muurtjes. Daar groeien namelijk vaak een hoop planten en mossen waar mensen niet goed bij kunnen. Bovenop een muur heeft een plant goed licht en kan hij lekker groeien zonder dat mensen hem weghalen.” Soms kunnen er hele struiken uit de bakstenen groeien.

Een muurtje met planten er op
Een muurtje met planten er op

Niet alleen bovenop, maar ook tegen muren aan kunnen een hoop planten groeien. Als we namelijk achter ons kijken van het perkje op de muur, zien we een gigantische plant tegen de oude wallen van stadsbrouwerij (en vroeger hospitaal, universiteit en commanderie) De Hemel groeien. Oude muren zijn goudmijnen in de zoektocht naar stadsnatuur: “Alleen van de mossen word ik al enthousiast, maar er groeit hier nog veel meer. Planten houden van oude muren. Hele bossen klimop kun je er op vinden, maar ook totaal andere soorten voelen zich er thuis.” Zaadjes van heinde en verre waaien tegen de muren aan en vormen een bont gewas op de oude bakstenen. Zelfs planten die je in je lokale tuincentrum hebt gekocht, kunnen op oude muren een nieuw leven vinden omdat die rijk zijn aan mineralen en vocht. Inmenging van dit soort exoten is niet ideaal, maar je voorkomt het niet.

Oude muren vol met begroeiing
Oude muren vol met begroeiing

De zoektocht naar planten stopt natuurlijk niet bij muren, want ook op de grond is veel bijzonders te zien. Het is in dit geval vaak lastiger om het bijzondere te onderscheiden van het normale, want hoe vind je nou een groene plant in een groen grasveld? Wanneer we in het Valkhofpark aankomen heeft Ingeborg ook daarvoor een goede tip: “Aan de rand van een grasveld is de vegetatie altijd veel diverser dan er middenin. Gras is een heel makkelijke plant, die groeit overal wel. De groeiomstandigheden aan de rand zijn vaak net iets beter dan op de rest van het veld, en daar groeit dus naast gras ook een hele andere soort planten.” Ook kan het afhankelijk zijn van het soort paden die in een veld zijn aangelegd. “Naast een schelpenpad vind je ineens planten die veel kalk nodig hebben, iets wat je normaal aan het strand of in de bergen ziet.” Door de groeiomstandigheden in je achterhoofd te houden, kun je dus mooie natuur vinden die je niet zomaar zou verwachten.

Het Valkhofpark met bloemetjes aan de rand van het veld
Het Valkhofpark met bloemetjes aan de rand van het veld

De stad is ook rijk aan bijzondere dieren, vertelt Ingeborg. Tijdens onze wandeling hebben we er geen gevonden, maar dat betekent niet dat ze er niet zijn. In bosrijke woonwijken vind je bijvoorbeeld veel eekhoorns en egels. “Als ik in mijn database kijk naar de locaties van egelmeldingen, dan is de hele stad groen.” De meeste stadsdieren zijn erg schuw, maar als je zoekt, zijn ze er zeker: “Ik ben een keer op zoek gegaan naar een specht hier in het Valkhofpark. Ik hoorde hem tikken op de bomen, maar telkens als ik achter het geluid aan ging, verstopte de vogel zich weer aan de andere kant van de boom.” In de zoektocht naar dieren gaat dus meer moeite zitten, maar die is het zeker waard: “In Groningen zwemt er een otter door de grachten, en er zijn zelfs weleens ijsvogels in steden gespot.” Zet je ogen en oren open en ga op zoek. Je vindt vanzelf iets.

Do it yourself

Oke, oude muren en stadsparken dus. Maar wat nou als je in een simpele woonwijk woont? Daar weet Ingeborg ook wel raad mee: “Kijk tijdens je ommetjes goed om je heen waar je mooie natuur kunt vinden, en probeer daar patronen in te ontdekken. In zijstraatjes vind je vaker bijzondere planten dan op de grote wegen. Als ergens minder mensen lopen, dan groeien er meer planten. Simple as that.” Als je dus op je dagelijkse wandeling een mooi stuk groen langs een rustig fietspad vindt, ga dan vaker op zoek naar andere rustige fietspaden. Als je weet waar je moet kijken, vind je het een stuk sneller.

Als je echt meer natuur in je directe omgeving wilt zien, dan kun je daar zelf mee helpen. “Laat klimop tegen je muur groeien, haal het onkruid niet meteen weg, en maak je buurt op eigen initiatief groener. Alle kleine beetjes helpen.” Als stadsecoloog is het Ingeborgs taak om de inwoners van Nijmegen te ondersteunen met projecten om de biodiversiteit van de ex-Green Capital te waarborgen en uitbreiden. Tijdens onze wandeling lopen we een doodlopend straatje in. Hier hebben de bewoners van een bakstenen gemeenteperkje een eigen stadstuin gemaakt met hulp van de gemeente. De inwoners onderhouden de tuin zelf. “Zo’n initiatief is geweldig voor de insecten in de binnenstad. Dit moedig ik zeker aan om ook te kijken of dat bij jou in de wijk kan.”

Het gezamenlijke stadstuintje in de Nijmeegse binnenstad
Het gezamenlijke stadstuintje in de Nijmeegse binnenstad

Ingeborg vertelt dat ze ziet dat gemeentes tegenwoordig erg bewust bezig zijn met het vergroenen van een stad, in tegenstelling tot vroeger waar ieder stuk natuur betegeld moest worden. “Het feit dat mijn baan bestaat zegt al heel veel over de nieuwe groene mindset van gemeentes. Begroeiing onder struiken wordt minder vaak weggehaald, en als dat gedaan wordt zijn de gemeentewerkers opgeleid om het te doen met het welzijn van de planten in gedachten.” Ingeborg hoopt dat ze nog lang stadsecoloog kan zijn. “Ik haal mijn energie uit de natuur. Het moment dat de lente weer begint en moeder natuur weer wakker wordt, vind ik de mooiste tijd van het jaar. De natuur is onze vriend, en het kan zo veel mooier. Geniet van al het groen in de stad, want er is zo veel moois!”

Ook de stadsnatuur in? Hier nog even de belangrijkste tips uit dit artikel op een rij:

  • Kijk verder dan je neus lang is: bovenop muurtjes, verstopt in kleine hoekjes, en in zijstraatjes is veel te vinden.
  • Onkruid bestaat niet. Over iedere plant is wel iets bijzonders te vertellen.
  • Oude muren en plekken waar veel water langs komt zijn goudmijnen voor de natuurliefhebber.
  • Zoek naar plekjes met andere groeiomstandigheden. De rand van een grasveld heeft vaak andere planten dan het midden.
  • Zet niet alleen je ogen, maar ook je oren open om dieren te vinden.
  • Ontdek zelf patronen in hoe de natuur zich in jouw stad uit.
  • Probeer zelf je omgeving groener te maken. Weg met bakstenen en verwelkom de plant. Vaak willen gemeentes hier ook bij helpen
  • Google is je beste vriend. Als je wilt weten wat voor plant of dier iets is: zoek het op!
  • Bonustip: met de app Obsidentify kun je zelf ontdekken wat voor plant of dier je bent tegengekomen door een zelfgemaakte foto door de database te halen. Dat scheelt een hoop zoekwerk!
Wouter Peer