Close

Een lijf in rouw maakt rare sprongen

24 juni 2021 12:06 / Gezondheid
W Wanneer je een geliefde verliest en je word overspoeld door emoties, heeft dat logischerwijs ook gevolgen voor je gezondheid. Na het verlies van zijn oma merkte redacteur Wouter Peer eigenhandig wat rouw met hem deed. Tijd om net zo goed te letten op het lichaam als het hoofd.

Opzwepende trommels en vrolijke gitaarklanken vullen mijn oren. De zachte stemmen van Simon en Garfunkel zingen uitgelaten over een meisje dat hen verlaten heeft. Waar Cecilia me een jaar geleden nog vrolijk meenam naar vroegere ritjes naar Luxemburg, avonden Midsommer Murders en gigantische koppen thee op de bank, beginnen mijn ogen nu te tranen bij de eerste trommelslag. Mijn oma is er niet meer.

Ik kan me die ene dag in februari nog goed herinneren. Ik zat in de bus om de sleutel van mijn studentenkamer in te leveren toen mijn vader me ineens belde. Het ging slecht met oma, zei hij. Mijn moeder was naar het ziekenhuis en zou later nog bellen hoe en wat. Hoe de sleutel er is gekomen weet ik niet meer, maar toen ik eenmaal terug was, kropen de minuten tergend langzaam vooruit. Uiteindelijk het verlossende telefoontje: het ging inderdaad slecht met oma, maar het zou nog wel een aantal weken kunnen duren. Een kleine twee uur later belde mijn broer me op om te zeggen dat ze was overleden.

Het enige wat ik kon denken was dat ik naar mijn ouders moest. Mijn vriend stond klaar om me te troosten, maar de tranen waren er nog niet. Het reservoir moest nog gevuld worden, leek wel. Een paar uur later waren de tranen er wel, en die zijn er nu, vier maanden later, nog steeds. Ik mis haar appjes vol typfouten in de familie-app. Ik mis haar warrige momenten waar je achteraf altijd wel om kon lachen. Maar het meest mis ik de meest zorgzame, lieve, selfless vrouw die ik ooit heb gekend. “Je bent niet u-waardig”, zei ik nog als kind. “Je bent een jij, want ik vind je zo lief.”

'De kans op overlijden voor een rouwend lijf is twee keer zo groot als een gezond lijf'

Iedereen rouwt. Ooit zul je een geliefde verliezen, en it sucks. Wat er allemaal in je hoofd gebeurt wanneer het verlies van een geliefde aan het verwerken bent, is dan ook niet onbekend meer voor wetenschappers. Maar het rouwende lijf is nog voor een groot deel onontgonnen terrein. Wetenschapsjournalist Ann Finkbeiner van de New York Times vindt dat daar verandering in moet komen. Het verdriet en de stress die volgt na het verliezen van een geliefde uiten zich zeker wel fysiek, en het gebrek aan onderzoek schaadt de gezondheid van rouwende mensen. Nadat ze haar eigen zoon op jonge leeftijd verloor, merkte Finkbeiner dat we er nog lang niet zijn; het wordt tijd om het rouwende lijf te begrijpen.

Verdriet voel je in je hart

We worden er steeds bewuster van dat emoties niet alleen tot uiting komen in je hoofd en je gemoed, maar ook in je lichaam. Buikpijn van de stress, blozen bij schaamte, je psyche en je lijf staan met elkaar in verbinding. Dat dat ook opgaat voor de gecompliceerde emoties die horen bij rouw, is dan alleen maar logisch. Het verdriet, de stress, en de schok die je voelt in die eerste weken na het verliezen van een geliefde, trekken als voetbalhooligans vanuit je hoofd door je lichaam en richten daar een ravage aan.

Onderzoek naar emoties groeit, maar er is nog weinig gekeken naar rouw als totaalplaatje. Vaak wordt het gekoppeld aan ziektes of andere aandoeningen om het relevanter te maken voor de wereld van de wetenschap. Zo is gebleken in een studie naar weduwes en weduwnaars dat tijdens de rouwperiode je hart sneller klopt, je bloeddruk stijgt, en een hartaanval eerder op de loer ligt. Onder de proefpersonen had een aanzienlijk groot deel hart- en vaatziekten, infecties, kanker, en andere chronische ziekten als diabetes. Uiteindelijk komt dat erop neer dat de kans op overlijden voor een rouwend lijf twee keer zo groot is als een gezond lijf, en na een jaar is dit nog steeds tien procent. Je lijf ervaart dus een flinke schok als je een geliefde verliest.

Loslaten is het lastigst

En er zijn ook nog genoeg psychologische fenomenen verbonden aan het verliezen van een geliefde waar nog geen goede biologische onderbouwing voor is. Psycholoog Mary-Frances O’Connor is een van de weinigen die hier wél aandacht aan schenkt, en haar onderzoek werpt vruchten af. Binnen de psychologie wordt er bijvoorbeeld vaak gesproken over een specifieke groep mensen die meer moeite hebben met het loslaten van hun overleden geliefde. Complicated grief heet dat: je leven wordt gedomineerd door rouw en een niet te vervullen verlangen, waardoor het lastig wordt de rest van je leven weer op de rit te krijgen. Biologisch gezien was hier alleen nog weinig bewijs voor.

De psycholoog besloot hier onderzoek naar te doen en daarbij juist wel te focussen op de biologische kant. Ze hoopt beter te begrijpen waar rouw precies effect op heeft door te kijken naar de bloedcirculatie in je hersenen wanneer je geconfronteerd wordt met foto’s en woorden die je associeert met geliefden die je verloren hebt. Uit resultaten die ze publiceerde in 2003 bleek dat vooral de gebieden die te maken hebben met pijn en herinneringen getriggerd werden. Dit kwam niet als een verrassing. “Like, sure, that’s what happens in grief,” vertelt ze aan Finkbeiner.

'Dat het pijn doet, betekent ook dat de liefde blijft'

Wat opviel is dat bij mensen met complicated grief de nucleus accumbens ook oplichtte, het gebied dat je beloont wanneer je iets lekkers eet of iets leuks doet. Hiermee vond de psycholoog een biologische onderbouwing voor complicated grief: Wanneer je een overleden geliefde niet hebt losgelaten, belonen je hersenen een foto of herinnering aan die persoon op dezelfde manier als wanneer je ze levend zou hebben gezien. Bij anderen gaat dit niet op, want zij koppelen het aan een herinnering van iemand die er niet meer is.

Wetenschappelijke duiten

Dit soort resultaten duiden de moeilijke en ingewikkelde processen van rouw, en zorgen ervoor dat er betere hulp geboden kan worden. Het probleem is alleen dat ze maar amper komen. Finkbeiner legt uit dat onderzoek blijft hangen achter een muur van financiering. Als je rouw wilt bestuderen heb je namelijk een combinatie van disciplines nodig. Zowel psychologen als artsen zouden ernaar moeten kijken, want er moet gekeken worden naar het hoofd en de ingewikkelde emoties en beweegredenen van de mens, maar ook naar het lichaam en fysiologische processen die zich daar afspelen. Een routekaart van rouw moet uitgestippeld worden, en dat is lastig.

Financierende instanties staan niet te popelen om deze studies te steunen. Hybride onderzoek wordt alleen gesteund als het gaat om ziektes, mentaal of fysiek. Bij rouw is het lastig om het beestje bij die naam te noemen, en dus blijft het wetenschappelijke lampje uit, juist terwijl het zo kan lonen om mensen weer op de been te krijgen en te monitoren. Naast een overdaad van analyses of de kans op ziektes en aandoeningen toeneemt, moeten we juist kijken naar het totaalplaatje: wat doet rouw precies met ons lichaam?

Rouwen is rot, en dus ook nog eens ongezond, maar uiteindelijk is het een proces waar iedereen doorheen moet gaan. Wanneer je een geliefde verliest, reageert je hele lichaam erop, alles staat even stil, en dat is eigenlijk geeneens zo’n naar idee. Toen mijn oma overleed was mijn hele lijf verdrietig, van mijn hoofd tot mijn kleine teen. Ik sliep slecht, ik zat de hele dag te eten, ik had last van mijn spieren, mijn lichaam was duidelijk even de weg kwijt. Tegelijkertijd voelde het ook als een spontaan eerbetoon aan haar, dat het even niet zo lekker ging. Dat verdient ze, mijn niet u-waardige oma. Toch is het goed om te weten wat rouw met je doet. Als je soms eventjes letterlijk kapot gaat van verdriet, kan het helpen dat je in ieder geval begrijpt wat er met je gebeurt.

Nog steeds heb ik momenten dat ik oma mis. Ik kan niet zeggen dat ik dit artikel heb geschreven zonder een traan te laten, en Cecilia zal nooit meer normaal klinken. Wanneer ik op bezoek ga bij mijn opa kan ik weinig anders voelen dan een leegte op de plek waar ze normaal op de bank zou zitten, kijkend naar Downton Abbey of The Crown. Daar schaam ik me niet voor, want, zoals Finkbeiner zegt, dat het pijn doet, betekent ook dat de liefde blijft.

Wil je meer lezen over de biologie van rouw? Lees dan hier het artikel van de New York Times.

Wouter Peer