Close

Structureel ondergewaardeerd: onbetaald werk

30 juni 2021 12:06 / 12,5 miljard uur per dag
K Koken, wassen, pleisters plakken, taxi spelen. Ouders hebben het er maar druk mee. Toch wordt het niet gezien als 'echt' werk – mensen die er hun fulltime taak van maken als huisman of -vrouw of mantelzorger wordt verweten dat ze niet bijdragen aan de economie. Maar daarmee wordt de waarde van onbetaald werk buiten beschouwing gelaten.

Stel je voor dat we alle huishoudelijke taken lekker uit zouden besteden. Dan zou een kind iedere avond 15 euro neerleggen voor een warme maaltijd, 5 euro voor een lading schone en gedroogde was en nog eens een tientje om ’s ochtends met de Uber naar school te gaan. En vergeet ook niet het salaris van de schoonmaker, bijlesdocent, EHBO-medewerker: you name it. Voor niets komt de zon op. Maar als ouder word je geacht om al die taken op je te nemen vanuit onbaatzuchtigheid en liefde voor je kroost.  

En dan zouden we eigenlijk net zo goed kunnen schrijven: als moeder. Want er is geen plek ter wereld waar mannen even veel zorgtaken op zich nemen als vrouwen, blijkt uit onderzoek van Oxfam. Bij elkaar opgeteld verrichten vrouwen 12,5 miljard uur onbetaald werk per dag. Laat die even op je inwerken. Omgerekend betekent dit dat vrouwen wereldwijd zes fulltime werkweken meer werken dan mannen. Daarnaast doen ze ook twee derde van het betaalde werk in de zorg, maar ook hiervoor krijgen vrouwen volgens Oxfam lang niet altijd terug wat ze verdienen. Zorgen wordt als een 'natuurlijke, vrouwelijke' eigenschap gezien en wordt structureel ondergewaardeerd. Het probleem is dus niet dat vrouwen niet werken, schrijft de hulporganisatie, maar juist dat ze te veel werken en voor een merendeel van hun werk geen erkenning en beloning krijgen.

'Onbetaald werk is een voorwaarde voor al het werk waarvoor je wel een salaris krijgt'

En dat is onterecht, vindt econoom Sophie van Gool, schrijver van het boek Waarom vrouwen minder verdienen, dat in september uitkomt, en medeoprichter van Salaristijger. Want werk zónder salaris verdient ook (financiële) waardering.

Wat valt er precies onder onbetaald werk? "Het is het werk waarvoor we niet betaald krijgen, maar dat wel moet worden gedaan, denk bijvoorbeeld aan stofzuigen of het bijhouden van huishoudelijke administratie. Vaak zou een ander er wel geld voor krijgen als je het uitbesteedt, maar wanneer je als moeder thuisblijft om voor je kinderen te zorgen zien we dat niet als werk”, legt Van Gool uit. “Dat is krom, want als diezelfde moeder een kinderopvang begint en voor iemand anders’ kinderen zorgt  kan ze er wel haar geld mee verdienen."

Twee zijden van dezelfde munt

"Sterker nog: onbetaald werk is een voorwaarde voor al het werk waarvoor je wel een salaris krijgt." Op een lege maag, met vieze kleren aan en een slappe band naar je werk gaan is nou eenmaal knap onhandig. Als het thuis niet goed loopt, loopt de rest ook vast. Dat werd pijnlijk zichtbaar toen 90 procent van de IJslandse vrouwen 45 jaar geleden een dag lang hun werk lieten liggen. Vaders probeerden wanhopig opvang voor hun kinderen te zoeken, maar dat bleek geen succes. Banken, fabrieken en sommige winkels moesten hun deuren gesloten houden en de IJslandse samenleving leerde die dag hoe belangrijk het werk is waar vrouwen geen erkenning of salaris voor terugkrijgen.

Van Gool durft zelfs te stellen dat onbetaald werk soms zelfs een tikje belangrijker is dan de betaalde variant. "Er zijn genoeg mensen die dag in dag uit in een Zoom-call zitten zonder dat er echt iets verandert in de wereld, moeten we dan niet stilstaan bij al het onzichtbare, onbetaalde en onderbetaalde werk dat gedaan wordt zodat die Zoom-call rustig door kan gaan? Dat is deels onbetaald huishoudelijk werk, maar ook veel onderbetaald, belangrijk werk in de zorg, kinderopvang en het onderwijs."

En dat zien we eigenlijk altijd als vanzelfsprekend. "We nemen het nu te vaak voor lief dat vrouwen dit werk doen. We zien zorgzaamheid als een vrouwelijke eigenschap en vinden het daarom niet meer dan logisch dat een moeder met liefde de huishoudelijke taken op haar neemt. En als ze daarnaast in de zorg of het onderwijs werkt daar niet zoveel voor betaald krijgt, want het is toch al zo’n mooi beroep?" Dat is oneerlijk, zeker als deze vanzelfsprekendheid eraan bijdraagt dat we het vrouwen kwalijk nemen dat ze zogenaamd niet genoeg werken.

Minimumloon voor zorgtaken

Maar wat doen we eraan? Daar heeft Van Gool wel een paar suggesties voor: "Het helpt al om te benoemen dat deze vorm van werk bestaat en belangrijk is, zodat mensen zich er bewust van zijn." Dat zorgt voor erkenning en maakt ons misschien wat milder over de deeltijddiscussie bijvoorbeeld. Of dat we in ieder geval beide zijden van de medaille meenemen in het verhaal. "Thuis is het werk informeel en daarom vinden we dat het erbij hoort. Dat is in principe ook zo, maar het staat niet los van de economie. Onbetaald werk is niet alleen een voorwaarde voor betaald werk, het heeft ook een enorme economische waarde voor de samenleving. Als we vrouwen een minimumloon zouden geven voor alle zorgtaken zou ons dat per jaar meer kosten dan de gecombineerde omzet van de vijftig grootste bedrijven in de wereld – denk Amazon, Shell en Volkswagen."

Meisjes van 12 besteden al meer tijd aan het huishouden dan jongens van die leeftijd

'Wil je dan betaald krijgen om de afwas te doen?'; het zou niet de eerste keer zijn dat Van Gool deze vraag voorgeschoteld krijgt. "Maar geef toe, we zouden zorgtaken best kunnen belonen. Het basisinkomen zou onderdeel van de oplossing kunnen zijn. Iedereen boven een bepaalde leeftijd krijgt dan een bedrag per maand krijgt waar je in principe, zij het krapjes, van kan leven. Dat zorgt ervoor dat we wellicht anders naar de taken thuis gaan kijken." Er is wel één kanttekening bij dit plan. "We moeten natuurlijk wel voorkomen dat alle vrouwen straks dankzij het basisinkomen thuiszitten, terwijl de mannen nog steeds de touwtjes in handen hebben." Wel zou een beloning er volgens Van Gool voor kunnen zorgen dat de taken gelijker worden verdeeld, én dat meer vrouwen financieel onafhankelijk worden. En dat is hard nodig.

"Vrouwen hebben zich de afgelopen vijftig of zestig jaar alles eigen gemaakt wat mannen ook kunnen. Dat is best snel gegaan. Mannen daarentegen, doen een halve eeuw later nog steeds ongeveer even weinig in het huishouden." Het effect daarvan blijft niet uit. Al op 12-jarige leeftijd besteden meisjes per week drie uur meer aan huishoudelijke taken dan jongens, weten we dankzij het Sociaal Cultureel Planbureau."

"Daarbij is er geen enkel bewijs dat vrouwen beter voor kinderen kunnen zorgen dan mannen. Het is ook helemaal niet zo raar dat je met maar één tot vijf weken geboorteverlof een minder goede band met je kindje opbouwt dan de moeder, die veel langer zwangerschapsverlof krijgt." Dit verschil trekt vervolgens door in de opvoeding van het kind. En dan is er nog, misschien raad je het al, de dure kinderopvang. "Nederlandse stellen maken vaak een financiële afweging tussen het loon van de moeder en de kosten van de kinderopvang. Deze vergelijking wordt minder snel gemaakt met het inkomen van de vader, omdat we toch nog uitgaan van traditionele genderrollen, en omdat mannen meestal ook voor de geboorte van het kind meer verdienen. In veel landen is het een stuk normaler én goedkoper (of zelfs gratis) om je kinderen bij de opvang onder te brengen." Het is dan net als de basisschool: iedereen gebruikt het en men vindt het gek als je je kind er níet heen brengt.

Het is dus de hoogste tijd om het koken, wassen, pleisters plakken en taxi spelen niet langer als onbelangrijk te beschouwen. Zorgtaken zijn aan herwaardering toe: zowel het onbetaalde werk als het onderbetaalde werk in de thuiszorg, verzorging en verpleging dat bijna volledig door vrouwen wordt gedaan. Het erkennen en gelijker verdelen van onder- en onbetaald werk helpt de ongelijkheid op de werkvloer te verkleinen. Er is voorlopig nog veel te doen, maar de eerste stap kunnen we al afvinken als we onbetaald werk niet meer als vanzelfsprekend zien en de waarde ervan gaan erkennen.

Famke Langedijk

LEES MEER OVER