Close

The game of life winnen? Bepaal dan zélf de spelregels

19 september 2021 09:09 / zelfontwikkeling
H Het volwassen leven lijkt soms verdacht veel op een wedstrijdje mijlpalen afvinken, merkt redacteur Lizzy van Hees. Als jij niet op tijd dat koophuis, die relatie of een promotie binnensleept, voelt het al snel alsof je achter de kudde aan hobbelt. In hoeverre lopen we allemaal dezelfde levensfasen door? En hoe zet je de spelregels naar je eigen hand?

Toen ik op de basisschool zat, speelden mijn vriendinnen en ik vaak het spel Levensweg. Waar jij met je gekleurde autootje een kronkelige weg afreed in de jacht op geld, succes, een echtgenoot, twee kinderen, een winnend staatslot en een goed gespekt pensioen. Wie als eerste al die dingen afvinkte voor zijn of haar oude dag, die won. 'You can be a winner at the game of life', luidde de Engelstalige slogan van het spel. En hoewel ik niet zal ontkennen dat het lekker catchy klinkt, heb ik toch wat moeite met de onderliggende boodschap, want als je het spel dat leven heet kan winnen, betekent dat ook dat je keihard kan verliezen. Way to put the pressure on...

Maar ook als volwassene, zonder gekleurd bordspel of competitiedrang, voelen veel mensen de verwachting of druk om na hun eindexamen bepaalde mijlpalen in een vaste volgorde af te tikken. Een tussenjaar, studie, stage, eerste baan, relatie, koophuis, kroost, daarna nog een keer een vette promotie, genoeg geld om slim te beleggen en een botervet pensioen toe. Natuurlijk hang je er geen exacte leeftijd aan op, maar een ruwe schatting die hebben we ergens wel bedacht. We moeten iets hebben om naar toe te werken toch?

Mijlpaal of valkuil?

Dat gevoel van moeten of meer willen kan al na je studie voor een eerste kruispunt zorgen. Irene Lunter, coach op het gebied van carrière en persoonlijke ontwikkeling, komt in haar praktijk veel 25-jarigen tegen. "Natuurlijk lopen ze tegen verschillende dingen aan, maar er zijn ook gemene delers." Meestal zijn ze net begonnen met werken, wat best een mijlpaal is. "Maar voor veel mensen liggen er dan ook genoeg valkuilen op de loer. Ze voelen vaak een enorme druk om mee te doen in die grote-mensen-wereld." Een van de hobbels die Lunter daarbij vaak ziet, is het vergelijken met anderen. Lunter: "Als je net werkt en je ziet al je collega's tot 20.00 uur werken, krijg je vanzelf het gevoel dat dit er nou eenmaal bij hoort. Tegelijkertijd krijgen ze via social media de indruk dat al hun vrienden naast werk ook tijd hebben voor leuke vakanties, sport en uitgaan." In die zin wordt de druk aan beide kanten opgevoerd.

'Jij gaat op de snelheid die voor jou het beste werkt'

Maar waar uitdagingen op de loer liggen, is er ook ruimte voor kansen en ontwikkeling. Want hoewel burn-out- en overspanningsklachten ook bij jongvolwassenen voorkomen, kun je zo'n moment ook aangrijpen om een paar handige tools te leren, waar je de rest van je leven nog iets aan hebt. "Ik probeer mijn cliënten bijvoorbeeld te leren om niet met anderen te vergelijken, daar heb je niets aan. Ook op werk moet je je eigen plan durven trekken. Net als in je persoonlijke leven. Jij gaat op de snelheid die voor jou het beste werkt", stelt Lunter me gerust. Voor de een is dat tot 20.00 uur werken én drie keer in de week je spierballen flexen in de gym, voor de ander is het met de kippen op stok gaan.

De keuze is reuze

Kijk je naar globale overeenkomsten, dan komen we het volgende kruispunt tegen rond de 29-30 jaar, aldus Lunter. "De mensen die op dat moment ergens tegen een muur aanlopen, worstelen met het feit dat hun baan toch niet helemaal is wat ze ervan hadden verwacht of gehoopt. Of ze hebben de eerste jaren zo hard gewerkt dat ze nu tegen een burn-out aanzitten, dan moeten ze opnieuw de voorwaarden zien te scheppen waar ze wel bij gedijen." Bij anderen gaat het professioneel gezien voor de wind, maar liggen ze juist wakker van persoonlijke vraagstukken. "Ik woon net samen en misschien willen we wel kinderen, maar wanneer is het juiste moment, vragen zij zich af." Van een afstandje lijken het misschien luxeproblemen, maar volgens Lunter is deze levensfase best een ingewikkelde. "Gevoelsmatig is dit vaak een moment waarop je definitief je jeugd loslaat, en daarbij leggen we onszelf een heleboel verwachtingen op."

Die druk op dat afvinken en die mijlpalen is door de jaren heen alleen maar groter geworden, denkt Nele Jacobs, hoogleraar Levenslooppsychologie aan de Open Universiteit. "Tegenwoordig krijgen we allemaal een constante stroom aan informatie aangereikt, en via social media zijn we heel erg betrokken bij het leven van anderen, waar zij mee bezig zijn en wat ze bereiken. Het leven is al versneld, maar mensen voelen zelf ook de haast om anderen maar bij te houden." Jongeren hebben hier zeker last van, maar de neiging om je aan anderen te spiegelen blijft altijd.

Pijnlijk herkenbaar en niet alleen maar in de wondere wereld van Instagram en LinkedIn. Ook tijdens doordeweeks etentje aan de keukentafel van een van mijn vriendinnen liep ik er onlangs tegenaan. Als 31-jarige ben ik net in die levensfase beland waar opeens iedereen in mijn omgeving lijkt te gaan samenwonen, trouwt of zwanger wordt. Het is echt niet moeilijk om blij te zijn voor mijn vrienden die zichtbaar stralen en gelukkig zijn, maar tegelijkertijd klinkt er een zacht stemmetje in mijn hoofd dat zegt: jij kan nog lang geen huis kopen, waarom heb jij nou nog niet belegd in ETF's? Waar blijft jouw baby die je, zes maanden voordat-ie er is, al op zeven wachtlijsten moet zetten voor de opvang?

Steeds meer verschillen

Ja, wat doe je als het bij jou allemaal net even anders loopt? In ons leven kunnen we best wat invloed uitoefenen, maar lang niet op alles, legt Jacobs uit. Of je ervoor kiest om op kamers gaat tijdens je studie bijvoorbeeld, of thuis blijft wonen om te sparen. Of je een partner tegenkomt of single blijft. Wel of geen flitsende carrière nastreeft – en wel of niet dezelfde kansen krijgt als je collega's. Al die dingen hebben invloed op hoe ons leven verder loopt, en dus ook op de levensfasen die we nog tegenkomen.

'Veertigplussers weten vaak precies wat ze waard zijn en zitten nog vol nieuwe ideeën'

"Hoe jij je ontwikkelt, kan veranderen door de keuze om wel of geen kinderen te krijgen bijvoorbeeld. Maar het overlijden van een partner of een promotie op werk heeft ook effect", zegt Jacobs. "Juist doordat we als volwassenen meer invloed hebben en meer eigen keuzes kunnen maken, worden de verschillen in levensloop groter naarmate we ouder worden." De rugzak met persoonlijke ervaringen die we meedragen, wordt steeds voller en voller. En dat betekent ook dat vergelijken steeds minder zin heeft.

Run your own race

Het is veel zinniger om je zogenaamde tegenspelers lekker hun eigen levensweg te laten aflopen. Zodat jij je alleen maar hoeft te bekommeren om die van jou. Voor veel 35-jarigen betekent dat perfectionisme loslaten en duidelijke grenzen stellen, zegt Lunter op basis van ervaringen uit haar praktijk. Of jouw huishouden net zo geordend is als dat van de buren doet er niet toe, als jij er maar mee kan leven.

Als we het over levensfasen hebben, biedt ouder worden ook een hoop voordelen. Want een deel van onze onzekerheid slijt mettertijd. Vooral de grote 4-0 hoeven we volgens Lunter minder te vrezen. De veertigplussers die zij spreekt, weten meestal heel goed wat ze kunnen. "Door dat zelfvertrouwen hebben ze vaak minder persoonlijke issues, ze weten precies wat ze waard zijn en zijn ook nog jong genoeg om vol ambitie en nieuwe ideeën te zitten." Als je nog een knaller wil maken in je carrière of iets nieuws wil proberen, is de 40 voor veel mensen hét moment. "De vragen van veertigers gaan minder over assertiviteit of grenzen, maar vaker over wat de juiste keuze is. Zeker als je all over the place bent qua ideeën en inspiratie."

Maar wat jij belangrijk vindt in het leven en wat jouw belangrijkste doelen zijn, kan best een beetje vertroebelen door alle informatie van buitenaf. Gelukkig is er volgens Jacobs een interessante gedachte-oefening die je zelf kan doen. "Als je één herinnering mee mag nemen als je doodgaat, welke zou dat dan zijn? En waarom die?" Dit was de centrale vraag in het promotieonderzoek van Jacky van de Goor en leert ons iets over de betekenis die we geven aan ons leven. Het gaat er volgens Jacobs niet eens om of er wel of geen hiernamaals bestaat, want een andere vraag zou kunnen zijn: wat zou er op jouw grafsteen moeten staan? Eigenlijk zouden we onszelf die vraag allemaal moeten stellen, vindt de hoogleraar. "Niet één keer, maar op meerdere momenten in ons leven. In je antwoord zullen waarschijnlijk een heleboel clues zitten over wat jij belangrijk vindt." En als je je bewust bent van jouw persoonlijke waarden, kan je iedere dag oefenen met kleine handelingen die daaraan bijdragen. "Als je weet wat bijdraagt aan jouw geluk, worden de verwachtingen van anderen, en hun mijlpalen, automatisch minder belangrijk", aldus Jacobs.

Vergeet de finish

Nog steeds zijn er dan bordspellen of reclames, tijdschriften en social media die ons een ideaalbeeld voorhouden van presteren, een goede baan, de zomervakantie én de wintersport en de nieuwste elektrische auto voor de deur. "En voor sommige mensen zit er ook echt geluk in deze dingen, in dat geval is het prima om het na te streven", zegt Jacobs. "Maar als je jouw persoonlijke waarden helder voor ogen hebt, geef je jezelf de ruimte en vrijheid om van het opgelegde ideaalplaatje af te wijken. En daarmee je levensgeluk op je eigen manier en tempo na te jagen."

'Veel mensen missen het vertrouwen dat ze moedig en veerkrachtig zijn'

Stel ik wil dat er later 'Lizzy: life of the party' op mijn grafsteen komt te staan, betekent dat niet dat ik iedere dag een disco hoef te bouwen in de woonkamer. Maar door me er bewust van te zijn, kan ik wel af en toe bedenken: maak ik het mezelf onnodig moeilijk door na werk en voor de borrel per se te willen sporten? Kan ik niet een half uurtje eerder uitklokken of de sport bewaren voor morgenochtend? Zodat ik in plaats van gehaast op een relaxte manier aanschuif bij mijn vrienden vanavond? Door van kleine, ogenschijnlijk onbelangrijke, momenten toch een feestje te maken, activeer ik volgens Jacobs meteen het beloningssysteem in mijn hoofd – en draag ik al doende bij aan mijn geluk. Dat is stukken leuker dan al hijgend en zwetend naar die finish te rennen.

Die eindstip is sowieso tricky, vindt Jacobs. Door alleen bezig te zijn met het einddoel in plaats van met de tussenstapjes, maken we het veel te groot. De neiging om uit te stellen wordt daardoor ook groter. Want sommige dromen gaan niet over één nacht ijs, daar zijn talloze kleine tussenstapjes voor nodig. En soms ook tegenslagen. "Volgens mij missen veel mensen het vertrouwen dat ze moedig en veerkrachtig zijn. Daardoor zijn we te veel geneigd om te denken dat het leven ons overkomt, maar in iedere situatie hebben we zelf de regie over hoe we ermee omgaan. Juist van tegenslagen leren we enorm veel en worden we veel sterker."

Crisis of cadeautje

De bekendste (en meest cliché) levensfase is misschien wel de midlifecrisis. Volgens Lunter en Jacobs bestaat die zeker, maar dat betekent niet dat deze hobbel er bij iedereen hetzelfde uitziet. Je hoeft ook echt geen Harley Davidson te kopen of een cabrio. Lunter ziet bij haar klanten dat deze fase vaak wordt aangewakkerd door de realisatie: help, over tien jaar ben ik 60. Wat wíl ik nog? Daarnaast is het weer een moment waarop veel veranderingen in gang worden gezet. Als je kinderen hebt, kunnen die rond deze leeftijd vaak voor zichzelf zorgen, terwijl je misschien zelf wel mantelzorger wordt van je eigen ouders. Of je begint na te denken over de periode ná je werkende leven en wat je daarin nog zou willen doen.

Deze vragen zijn wel belangrijk, maar hoeven absoluut niet tot een crisis te leiden, denkt Jacobs. Het kan leuk zijn om hierover na te denken en om die nieuwe fase in te gaan, waarin de rol als ouder niet meer zo centraal staat, of de rol als werknemer. Aan de andere kant schrik je misschien minder van de grote levensvragen als je ze ook al wat eerder in je leven durft te stellen. Als het aan ons ligt, loopt ons leven moeiteloos over van de ene in de andere mijlpaal, maar de realiteit is vaak anders. Dus in plaats van reikhalzend uitkijken naar het volgende punt op de grote-levenschecklist, vraag jezelf eens waar jij nou echt gelukkig van zou worden.

Voor nu is het nog even Lizzy als life of the party, die ik nastreef. Een vrijdagavond in de kroeg in plaats van op de bank. En die cursus ETF's, daar moet ik nog even niet aan denken. Ik kan de dansvloer altijd nog inruilen wanneer de droom van een koophuis wat meer de kop opsteekt. Of als m'n bejaarde lijf het dansen niet meer toelaat.

Lizzy van Hees

LEES MEER OVER