Close

Een einde maken aan de loonkloof? Zo gaan we dat doen

26 september 2021 09:09 / Feminisme
N Nederlandse mannen verdienen én bezitten veel meer geld dan vrouwen, wat ervoor zorgt dat mannen aan de macht zijn én blijven. De hoogste tijd om daar verandering in het brengen, maar hoe? “Het patriarchaat moet op de schop.”

Vrouwen verdienen minder dan mannen. Ja, logisch denk je nu. We grossieren immers in de verwende deeltijdprinsesjes. Niet zo gek, toch? Nou, eigenlijk wel. Want als je weet waaróm vrouwen minder verdienen dan mannen, sla je stijl achterover. Het ligt lang niet alleen aan het feit dat vrouwen deeltijd werken, er hangt heel veel meer mee samen. 'Een weeffout in onze maatschappij', noemt directeur strategie & communicatie bij WOMEN Inc Emma Lok het. Als je nu onze maatschappij zou ontwerpen, en daarbij zou voorstellen om vrouwen minder te laten verdienen, zou dat ondenkbaar zijn. En toch lijken we met z’n allen wel te accepteren dat de situatie nu is zoals-ie is. Het grote probleem is dat het niet alleen gaat om de 14 procent die vrouwen per uur gemiddeld minder verdienen. Nee, zolang vrouwen minder verdienen, zullen ze ook op andere gebieden 'minder' blijven. Sophie van Gool legt dat mooi uit in haar onlangs verschenen boek Waarom vrouwen minder verdienen: "Mannen verdienen en bezitten véél meer geld dan vrouwen. Dit zorgt ervoor dat ze aan de macht zijn en kunnen blijven." Samen met hen bespreken we waar het probleem precies zit, en wat de overheid, werkgevers, collega’s en natuurlijk wij zelf daaraan kunnen doen.

De mannen bepalen

Eerst maar eens kijken waar het probleem 'm nou precies in zit. Van Gool: "De loonkloof ontstaat onder andere doordat we werk gedaan door vrouwen minder waarderen. En dit hangt samen met een onderliggend thema: seksistische sociale normen, overtuigingen en stereotiepe beeldvorming. Overal ter wereld geloven mensen dat vrouwen 'nu eenmaal' beter zijn in zorgtaken, koken en schoonmaken. Hier is geen wetenschappelijk bewijs voor. Als we het over koken hebben is het frappant dat dit een typische vrouwentaak is, behálve als het gaat om koken op het hoogste niveau. Michelinchefs zijn vrijwel uitsluitend mannen. Vrouwen zijn in het nadeel, zowel aan de boven- als aan de onderkant van de economische piramide. Doordat mannen het overgrote deel van het vermogen bezitten, bepalen zij vrijwel zonder uitzondering in welke bedrijven er geïnvesteerd wordt, en daarmee ook welke producten er wel of niet op de markt komen. Minder dan 1 procent van het geld dat in Nederland in startups wordt geïnvesteerd, gaat naar bedrijven geleid door vrouwen."

Na een scheiding gaan vrouwen er 25 procent in koopkracht op achteruit, mannen 0,2 procent

En niet alleen de mannen aan de top blijven op die manier aan de top, ook op individueel niveau zie je deze verschillen terugkomen. Maar liefst 50 procent van de vrouwen is niet financieel onafhankelijk in Nederland. Dat brengt risico’s met zich mee bij scheiding, overlijden, ziekte of ontslag. Maar liefst 40 procent van de relaties strandt. Na de scheiding, zo rekent Van Gool even voor, gaan vrouwen er gemiddeld 25 tot 30 procent in koopkracht op achteruit. Let wel: voor mannen is dit 0,2 procent! Financiële afhankelijkheid werkt machtsmisbruik in de hand. "Volgens emeritus hoogleraar en criminoloog Renée Römkens is machtsongelijkheid een van de oorzaken van geweld tegen vrouwen. Er zijn dus ook vrouwen die bij hun partner blijven en in een ongelukkige of zelfs gewelddadige relatie zitten waaruit ze niet kunnen ontsnappen, omdát ze financieel afhankelijk zijn."

14 procent

Nederlandse vrouwen verdienen op dit moment gemiddeld 14 procent minder per uur dan mannen. Waar zit 'm dat in? Van Gool: "Vrouwen werken evenveel, maar krijgen niet voor al die werkuren betaald. Veel vrouwen werken parttime en doen daarnaast onbetaald werk, zoals huishoudelijk werk en mantelzorg. Ze werken vaker in beroepen en sectoren die we hard nodig hebben, zoals zorg en onderwijs, maar het zijn ook de beroepen met lage salarissen, een hoge werkdruk, moeilijke werktijden en tijdelijke contracten. Dan is er het glazen plafond, of betonnen plafond zoals Sigrid Kaag het ooit noemde, waardoor vrouwen niet doorstromen naar topfuncties. Dat zorgt dat weinig vrouwen een topsalaris hebben en dat drukt het gemiddelde salaris omlaag. Tot slot zien we dat vrouwen die precies hetzelfde werk als een man minder betaald krijgen. Dat is gewoon pure discriminatie. Vrouwen worden lager ingeschat en minder serieus genomen en mannen krijgen sneller het voordeel van de twijfel. Vrouwen moeten zich daardoor meer bewijzen.”

Lok: "Als je de maatschappij nu zo zou ontwerpen, zou je dit niet kunnen verzinnen! Het heeft allemaal te maken met hoe onze maatschappij in bredere opzicht is ingericht, daar zit een weeffout in. Er is sprake van een bredere ongelijkheid tussen mannen en vrouwen, waarbij mannen het geld binnenbrengen en vrouwen zorgen. Onze maatschappij is volledig ingericht op het 1,5-verdienersmodel, waarbij de man fulltime werkt en de vrouw parttime. Dat zit heel diep in onze samenleving verankerd."

Volgens Lok komt dat door het beeld dat wij hier van onszelf hebben. "We zien onszelf als vrij en progressief, heel open-minded. Vraag een gemiddelde Nederlander hoe het zit met genderongelijkheid en er wordt gezegd: 'Dat bestaat hier niet!' Dat beeld is hardnekkig, óók bij de mensen in topposities die de besluiten nemen. Er wordt geen urgentie gevoeld om er beleid op te maken. Bovendien geloven we heel erg in vrijheid, blijheid. Kabinetten die niets wilden regelen, omdat ze vonden dat de maatschappij dat zelf wel kan regelen. Maar we zien in de landen om ons heen dat het niet zo werkt. Wetgeving is juist enorm belangrijk."

Wat kan de overheid doen?

Zowel Lok als Van Gool pleiten voor toegankelijkere en goedkopere kinderopvang, een minder complex toeslagensysteem, verplichte quota en controle op de werkvloer.

Van Gool: “Het patriarchaat moet op de schop. De overheid moet mannen stimuleren te emanciperen, zodat er een gelijkere verdeling komt tussen onbetaald en betaald werk. Het is 2021! Hállo, waarom moeten vrouwen al dat onbetaalde werk doen? De overheid kan zorgen voor langer verlof voor vaders en ervoor zorgen dat het normaal wordt dit verlof op te nemen. Een volledige vergoeding, in plaats van de 70 procent nu, is ook een stap in de goede richting. Kinderopvang moet beter en gratis óf stukken goedkoper en toegankelijk zijn voor iedereen. Je zou er ook nog voor kunnen kiezen onbetaald werk te belonen, en een basisinkomen voor iedereen invoeren. Je kunt mantelzorg beter vergoeden." Volgens Van Gool is het ook belangrijk dat de overheid de werkvloer beter gaat controleren: “Zwangerschapsdiscriminatie moet bestraft worden, dat is verboden. Maar liefst 43 procent van de vrouwen krijgt hier op de een of andere manier mee te maken, een bizar aantal. Ook zou er controle kunnen zijn op de beloning van mannen en vrouwen."

'Werkgevers kunnen meer sturen op output en flexibeler omgaan met werktijden'

Tot slot zijn verplichte quota, als onderdeel van een breder pakket aan initiatieven, ook heel belangrijk. Van Gool: "Ze werken namelijk. Het is jammer dat het nodig is, maar het is een constructief middel om de vicieuze cirkel te doorbreken. Als het verplicht wordt, moeten bedrijven vrouwen gaan zoeken, daarin investeren, hun best doen. Dat zorgt voor continue aandacht, wat heel goed is."

Wat kunnen bedrijven doen?

Lok: "Driekwart van de werkgevers denkt dat er geen loonkloof is in de eigen organisatie, terwijl dat vaak wel zo is. Dat is heel belangrijk om te beseffen: mensen hebben een verkeerd beeld. Dat is geen opzet, maar het is er wél. Dat zelfbeeld klopt niet. Omdat je denkt dat het er niet is, voel je ook de urgentie niet om het te gaan meten. Dat vinden bedrijven spannend. Stel je voor dat je ontdekt dat je onbewust discrimineert, dat zou je nog weleens geld kunnen kosten! Dat soort barrières moet doorbroken worden. De kaders moeten wel vanuit de overheid gegeven worden, om bedrijven te helpen dit goed te doen. En het is sneu, maar waar: hoe meer vrouwen in een sector, hoe lager de lonen. Salarisverhoging in deze sectoren, bijvoorbeeld zorg en onderwijs, is heel belangrijk."

Van Gool: "Werkgevers kunnen ook nog hun mannelijke werknemers stimuleren hun verlof op te nemen. Ze kunnen werkgevers meer sturen op output en flexibeler omgaan met werktijden, zodat het aantrekkelijker wordt om werk en privé te combineren."

Beeldvorming

Lok tekent hierbij aan dat zowel de overheid, maar ook bedrijven en media, zich moeten inzetten om de beeldvorming te veranderen. Zonder het aanpassen van de stereotypen, zegt zij, zullen veranderingen nooit het benodigde effect hebben. "Beeldvorming speelt een heel grote rol bij wat wij van vrouwen en mannen verwachten. We zien het werk als domein van de man en zorg van de vrouw. Daardoor worden vrouwen anders benaderd, behandeld en beoordeeld. Oók door andere vrouwen! Dat zie je terug op de werkvloer: het is en blijft mensenwerk, hoe goed je intenties ook zijn. Je ziet bijvoorbeeld bij bedrijven die de loonkloof afschaffen, dat die er als je niet oppast toch weer langzaam in sluipt, als gevolg van die beeldvorming. Dat mannen tóch beter worden beoordeeld en meer salarisverhoging krijgen.

Die beeldvorming is zo hardnekkig. Een voorbeeld: een man in een pak wordt gezien als succesvol, want die kan zich een goed pak veroorloven. Een vrouw in een pak, daarvan wordt afgevraagd: zo, die geeft veel geld uit, kan ze wel met geld omgaan? Bewustzijn hierover is cruciaal en een voorwaarde om de loonkloof structureel aan te pakken. Bij WOMEN Inc.kijken we daarom ook naar beeldvorming op andere gebieden. Naar schoolboeken, waar vrouwen en mensen met een migratieachtergrond ruim ondervertegenwoordigd worden of kinderboeken waar slechts 13% van de moeders een betaalde baan heeft. Ook de rol van de media is belangrijk. Hoe vaak zitten er vrouwen aan tafel bij de talkshows? Waarom krijgen ze andere vragen? Hoe worden ze in beeld gebracht?"

'Besef dat je macht hebt om dingen te veranderen'

Wat kunnen we zelf doen?

Van Gool: "Je kunt stemmen op een partij die dit thema hoog op de agenda heeft gezet. Je kunt issues bij je werkgever aankaarten. Vraag gewoon eens hoe het zit met de loonkloof zit bij jouw werkgever, via de hr-afdeling of ondernemingsraad. Gewoon een beetje druk van onderaf uitoefenen. Als je in een managementfunctie zit, kun je zelf onderzoek doen hoe het bij jouw werkgever geregeld is. Je kunt beter onderhandelen over je salaris. Vrouwen vragen even vaak salarisverhoging, maar krijgen het minder vaak toegewezen. Ze worden afgescheept met bullshitargumenten zoals ‘We doen je eerst een jaartje in de aanloopschaal’, of ‘Misschien als je dat ene project goed afrondt’. Mannen krijgen sneller het voordeel van de twijfel, gebaseerd op niks. Wees je daarvan bewust en laat je daardoor niet afschrikken. Weet dat bij vrouwen meer naar prestaties wordt gekeken en bij mannen naar hun potentieel in de toekomst. Praat met je collega’s, met mannen én vrouwen, over hoeveel jullie verdienen. Kijk of het eerlijk is verdeeld. Verdiep je in je rechten rond je zwangerschap en terugkeer op de werkvloer. Er zijn instanties die je daarbij kunnen helpen, zoals de rechtswinkel. Je hoeft het niet zelf op te lossen, maar weet waar je terechtkunt. Realiseer je dat het niet jóúw probleem is, niet jóúw verantwoordelijkheid. Maar je kunt de verantwoordelijken er wél op aanspreken. Besef dat je macht hebt om dingen te veranderen.”

Lok: "Ja, we moeten al zoveel en het ligt niet aan jou: fix the system, not the women! Daarom richten wij ons met WOMEN Inc. op de overheid en werkgevers." Toch zegt ook zij dat je zelf met kleine dingen een verschil kunt maken: "Ga je solliciteren, check dan de loonwijzer voor mannen én vrouwen. De loonwijzer is gebaseerd op bestaande data waar die loonkloof in zit. Het zou goed kunnen dat je een ander resultaat krijgt als je het salaris voor mannen bekijkt." Ook Lok pleit ervoor te praten met collega’s over wat je verdient. Tot slot adviseert ze: "Wees je bewust van je keuzes: in welke sector ga je werken, hoeveel uur ga je werken, wat gebeurt er als je een paar uur meer of minder gaat werken, welk effect heeft dat op jouw inkomsten?"

En de mannen?

Van Gool: "Mannen kunnen meer zorgtaken op zich nemen, meer voor de kinderen zorgen en in huishouden doen. Als man kun je je vrouwelijke collega’s helpen door te vertellen over jouw salaris en hoe je het hebt aangepakt om salarisverhoging te krijgen. Op de werkvloer is de dynamiek vaak dat mannen dominant zijn. Zo hebben ze het hoogste woord tijdens vergaderingen. Help op dat soort momenten je vrouwelijke collega’s! Moedig ze aan, empower ze, help ze op de voorgrond te treden. Als je in de positie bent om mensen aan te nemen of salarisverhoging te geven of promoties, kijk dan of je vrouwen en mannen ook echt gelijk behandelt."

Lok: "Mannen zitten in de voltijdklem, vrouwen in de deeltijdklem. Het helpt als we allemaal de vrijheid hebben om de keuze te maken hoeveel we willen werken en zorgen. En dat de infrastructuur dat mogelijk maakt, dus kinderopvang toegankelijk maken voor iedereen en partnerverlof 100 procent vergoeden. We moeten allemaal een eigen keuze hebben, ook als vader. De strakke mal waarin we nu zitten, helpt sowieso niemand. Dus laten we vooral proberen daaruit te komen met zijn allen."

Feiten & cijfers

50 procent van de Nederlandse vrouwen is financieel afhankelijk.

Vrouwen besteden 1,5 keer meer aan onbetaald werk dan mannen.

Voor vrouwen is de zorg voor anderen 17 keer vaker reden om minder te gaan werken.

33 procent van de ouders vindt dure opvang reden om geen kinderopvang te gebruiken.

1 op 4 werkende vrouwen is ook mantelzorger.

Bronnen: WOMEN Inc. en Waarom vrouwen minder verdienen, Sophie van Gool

Franke van Hoeven