Close

Dwalen door een donker bos? Een verrassend goed idee

28 november 2022 02:11 / Nachtwandeling
I In Utrecht springen de lantaarnpalen eerder uit, in Deventer brandt de feestverlichting korter en als het aan actievoerders ligt wordt de Zuidas 's nachts ook helemaal donker. Maar duisternis kent veel meer voordelen dan alleen een lage energierekening, weet Marjolijn van Heemstra en haar collectief de Nacht-Wacht. Om dat te ervaren sloot redacteur Kyrie Stuij zich aan bij hun maandelijkse nachtwandeling.

Er klinkt een ritme in mijn voetstappen. Mijn laarzen zakken bij elke stap zachtjes weg in de modder, terwijl de regen tegen mijn capuchon tikt. Het is een verraderlijk soort regen, vermomd als miezer maar in de kern een plensbui die gewoon je winterjas in sijpelt. Het is stil en donker, en we zijn nog maar net vertrokken. 

Even hiervoor herinneren Marjolijn van Heemstra, stadsdichter van Amsterdam, schrijver en theatermaker, en kunstenaar Najat Kaddour ons aan de reden waarom we dit ook alweer doen; de waarde van het donker voelen. We zijn zo gewend aan kunstlicht dat we de echte, authentieke duisternis eigenlijk niet meer kennen, zeker als je in de Randstad woont. Het donker is een soort vage droom geworden. Een herinnering aan 's avonds de poort op slot doen en verrast worden door een sterrenhemel, nog vers in het geheugen van onze (groot)ouders, maar steeds minder in dat van ons. "Dat heet intergenerationeel geheugenverlies", vertelt Van Heemstra. "Omdat elke generatie steeds minder sterren ziet door lichtvervuiling." 

We staan voor het Vliegenbos in Amsterdam Noord. Er zijn ongeveer twintig deelnemers van verschillende leeftijden. We leren dat Nederland een van de meest lichtvervuilende landen ter wereld is. Billboards, lantaarnpalen, logo's in neon-kleuren en zelfs onbemande kantoorpanden: verlichting is hier overal en staat altijd aan, waardoor ons bioritme verstoord raakt. "Dat zorgt ervoor dat we te laat gaan slapen en dat onze nachtrust niet van goede kwaliteit is. En dat is een belangrijke voorwaarde om mentaal en fysiek gezond te blijven", vertelt Van Heemstra. 

Slapeloze nachten

Dat blijkt ook uit cijfers. Het RIVM concludeerde eerder dat zeker 400.000 Nederlanders slecht slapen door nachtelijke verlichting, zoals straatlantaarns. Wereldwijd is onze nachtrust bovendien steeds korter geworden, dat ook gezien wordt als een van de oorzaken van bijvoorbeeld dementie, overgewicht en depressie. Dat verstoorde bioritme heeft trouwens niet alleen gevolgen voor ons, maar ook voor dieren. Van Heemstra noemt verdrietige voorbeelden, zoals vogels die onophoudelijk blijven fluiten omdat ze een lantaarnpaal verwarren met de zon, en uiteindelijk sterven van vermoeidheid. 

Het gaat harder regenen. Gelukkig mogen we snel het bos in, waar we worden gevraagd om in een lint achter elkaar te lopen, geen telefoons te gebruiken en stil te zijn. De hemel is dik en grijs en de regen legt de geuren van de natuur bloot. Ik ruik het groen – die kenmerkende geur van regen in een bos – maar ook modder en misschien zelfs lavendel? Van Heemstra legt later uit dat dit goed mogelijk is, omdat onze zintuigen in het donker beter werken. Ondanks het slechte weer, erger ik me er niet aan. Het heeft iets rustgevends om in een groep te lopen zonder met elkaar te hoeven praten. Om ergens naartoe te bewegen zonder te weten wat de eindbestemming is, of afgeleid te worden door je omgeving. 

'Misschien leren we door het donker ook om te gaan met de duisternis in onszelf'

Als we verder het bos in lopen en van de gebaande paden gaan, voelt het contrast tussen stad en natuur groot. In de verte klinkt een luide bas uit een voorbijrazende auto. Amsterdam bereidt zich voor op een uitgaansnacht maar hier, in het domein van de iepen en ijsvogels, zijn we ingekapseld in het zeldzame stukje hoofdstad waar niemand iets verwacht. Mijn gedachten leiden me naar de woorden van Van Heemstra, eerder die avond. "In tijden van onrust, crises en oorlogen hebben we het donker misschien juist nodig om al die gevoelens te kunnen verwerken. Misschien leren we door tijd door te brengen in het donker ook om te gaan met de duisternis in onszelf." 

Symbolische waarde

Van Heemstra en Kaddour organiseren de nachtwandelingen nu twee jaar. Het is een meerjarig project geworden, eigenlijk een onderzoek naar de waarde van het donker in een veel te lichte stad. Het collectief begon als een buurtproject in Amsterdam Noord, maar is inmiddels flink uitgebreid. Er zitten veel jonge mensen bij en ook kunstenaars, die elk hun eigen interpretatie geven aan de nacht. 

Kaddour doet dat bijvoorbeeld met een persoonlijk ingesproken verhaal dat we tijdens de wandeling luisteren met een koptelefoon op. Haar warme stem neemt ons mee naar haar jeugd, toen het Vliegenbos een slechte naam had en ze er, zeker als meisje, niet mocht komen. Ze vertelt over de avonturen die ze er beleefde met haar broertje die later op jonge leeftijd overleed, over de symbolische waarde die het Vliegenbos daardoor heeft gekregen en hoe ze nog altijd zijn hand in die van haar voelt als ze er van de gebaande paden gaat. Geen van de wandelaars praat of kijkt elkaar aan, en toch is het voelbaar dat Kaddours woorden iedereen raken. 

Kaddour vertelt ook over een sprookjesachtig tafereel in het bos twee jaar geleden. Toen stuitte ze samen met Van Heemstra per toeval op een kolonie glimwormen, die een paadje in het bos verlichtten alsof het vuurvliegjes waren. Biologen geloofden het in eerste instantie niet, want glimwormen zijn zeldzaam en komen nauwelijks voor in Nederland, juist door de lichtvervuiling. Maar ze zitten er echt, en daarom zijn ze samen met een ecoloog een glimwormentelling begonnen om meer te leren over de 'zeldzame stadsgenoot'.

Helaas zien we de lichtgevende dieren niet op onze wandeling, maar tegen het einde klaart het wel op. De grijze wolken trekken weg en de laatste regendruppels glijden van onze winterjassen. Twee vrouwelijke Nacht-Wachters zingen een Marokkaans lied. Als we de verlichte straat naderen, zegt niemand nog steeds een woord. Misschien zijn we de duisternis gaan respecteren.

De nachtwandelingen gaan weer in het voorjaar van start, in januari kun je in het Parktheater in Eindhoven luisteren naar de ode van Marjolijn van Heemstra aan de schemering. Kijk op de website voor meer informatie.

Kyrie Stuij

LEES MEER OVER